Περισσότεροι από 500 άνθρωποι αυτοκτονούν ετησίως τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας, αφήνοντας πίσω τουλάχιστον 2500 πενθούντες, καθώς σύμφωνα με διεθνείς έρευνες, για κάθε μία αυτοκτονία μένουν πίσω τουλάχιστον 5-10 άτομα που πενθούν, όχι μόνο βιώνοντας τις ψυχοκοινωνικές συνέπειες του στίγματος της αυτοκτονίας, αλλά ανήκοντας παράλληλα, σε ένα ποσοστό 10-15%, στην πληθυσμιακή ομάδα υψηλής επικινδυνότητας για αυτοκτονία.

Ο αριθμός των αυτοχειρων στην Ελλάδα την τελευταία πενταετία, εμφανίζεται σταθερά αυξανόμενος, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, όπως αυτά διατίθενται από την ΕΛΣΤΑΤ  (έως και το έτος 2014), αλλά και σύμφωνα με την αποτύπωση των επικαίρων τάσεων που διεξάγει το Κέντρο Ημέρας για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας.

Το λεγόμενο ισχυρό φύλο αποδεικνύεται ωστόσο εξαιρετικά ευάλωτο και μετράει περισσότερα θύματα σε σχέση με το γυναικείο.  Ενδεικτικά, το 2014 καταγράφηκαν 459 αυτοκτονίες ανδρών και 115 γυναικών, το 2013 οι αντίστοιχοι αριθμοί ηταν 425 άνδρες και 91 γυναίκες, το 2012 ο απολογισμός ηταν 373 άνδρες και 94 γυναίκες. Συνολικά, για το διάστημα απο το 2000 έως το 2014 καταγράφηκαν 6.121 αυτοκτονίες.

Τα θλιβερά στοιχεια παρατίθενται απο την οργάνωση Κλίμακα -λειτουργεί το Κεντρο Ημέρας για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας- με αφορμή τη 10η Σεπτεμβρίου που έχει καθιερωθεί από  τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, τη Διεθνή Ένωση για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας και τη διεθνή επιστημονική κοινότητα ως η Παγκόσμια Ημέρα για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας, προκειμένου να ενεργοποιηθεί η κοινή γνώμη με στόχο την ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση του πληθυσμού  στα πεδία της πρόληψης της αυτοκτονίας και των αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών.

Υποεκτίμηση και υποκατάσταση: οι αποτυχημενες απόπειρες ειναι 25 φορες περισσότερες από τις καταγεγραμμένες αυτοκτονίες

Οι ειδικοί εκτιμούν πως στην πραγματικότητα οι αυτοκτονίες είναι πολύ περισσότερες αυτών που καταγράφονται ενώ δεν υπάρχουν καθόλου στοιχεία για τις μη θανατηφόρες απόπειρες, οι οποίες εκτιμάται ότι είναι σχεδόν 25 φορές περισσότερες των καταγεγραμμένων αυτοκτονιών.

Επισημαίνεται ότι παγκοσμίως είναι δεδομένη η υποκαταγραφή των αυτοκτονιών, γεγονός το οποίο ισχύει σαφώς εντονότερα στη χώρα μας λόγω των πολιτισμικών και κοινωνικών ιδιαιτεροτήτων. Η υποκαταγραφή αποδίδεται είτε στη δυσκολία να εξακριβωθεί ότι όντως υπήρχε αυτοκτονική πρόθεση (όπως στην περίπτωση ενός ατυχήματος), είτε σε κοινωνικούς, θρησκευτικούς και άλλους λόγους.

Είναι γεγονός, λοιπόν, ότι οι θάνατοι από αυτοκτονία είναι πολύ περισσότεροι από τους επίσημα καταγεγραμμένους, ενώ δε θα πρέπει να παραβλέπονται οι επιπτώσεις τους στις ζωές αυτών που μένουν πίσω πενθώντας.

Πηγή: iskra.gr

Οι επτά οδυνηρές ανατροπές.

Γράφει η Αντριάνα Βασιλά.

Περικοπές έως και 70% στις συντάξεις φέρνει ο νόμος Κατρούγκαλου, ενώ την ίδια ώρα προς εξαφάνιση οδεύει το ΕΚΑΣ και πέφτει μαχαίρι στις προσωπικές διαφορές των συνταξιούχων.

Έτσι λοιπόν το μεγαλύτερο μέρος των συνταξιούχων, ύστερα από πολυάριθμους γύρους περικοπών – από την άνοιξη του 2010 έως και σήμερα –, βρίσκεται και επίσημα κάτω από τα όρια της φτώχειας, παρότι η κυβέρνηση λέει ότι το κατατεθέν νομοσχέδιο (στις 29.8.2017) φέρνει βελτιωτικές αλλαγές στο ασφαλιστικό, καθώς «ξεμπλοκάρει» την απονομή 127.000 εκκρεμών συντάξεων, οι οποίες είχαν κολλήσει στο ΕΤΕΑΕΠ, καθώς δεν υπήρχε μαθηματικός τύπος για τον υπολογισμό τους.

Όμως ο υπολογισμός θα γίνεται εφεξής με βάση το χαμηλότερο ποσοστό συντελεστή αναπλήρωσης, 0,45% επί του μέσου όρου των αποδοχών. Αυτό θα έχει αποτέλεσμα να προκύψουν τεράστιες μειώσεις που δεν αποκλείεται να αγγίξουν ακόμη και το 25%! Από τη συγκεκριμένη διάταξη αναμένεται να επηρεαστούν σε πρώτη φάση περίπου 75.000 δικαιούχοι επικουρικής σύνταξης, καθότι από την 1η Ιανουαρίου 2015 και μετά υποβλήθηκαν 75.000 αιτήσεις καταβολής επικουρικής σύνταξης.

Την ίδια ώρα συντάξεις που αναλογούν στο μισό των καταβαλλόμενων εισφορών είναι η νέα οδυνηρή πραγματικότητα για εκατομμύρια ασφαλισμένους.

Τα στοιχεία για κάθε Ταμείο χωριστά είναι σοκαριστικά: Η μέση αξία των καταβαλλόμενων συντάξεων θα έχει ως εξής:

● Στους τραπεζοϋπαλλήλους πρόκειται να μειωθούν το 2019 στο 39% της μέσης αξίας των εισφορών που θα έχουν καταβληθεί (από 58% το 2016 και 77% το 2014).

● Στο ΤΑΠ ΟΤΕ θα αναλογούν στο 41% των εισφορών που θα έχουν καταβληθεί (από 63% το 2016 και 86% το 2014).

● Στο ΤΑΠ ΔΕΗ η σχέση αυτή θα περιοριστεί στο 45% (από 69% το 2016 και 93% το 2014).

● Στους αυτοαπασχολούμενους του ΕΤΑΑ θα μειωθεί στο 57% (από 67% το 2016 και 76% το 2014).

● Στους ελεύθερους επαγγελματίες του ΟΑΕΕ η μέση αξία των συντάξεων που θα καταβάλλονται θα ανέρχεται από το 2019 στο 49% των εισφορών που θα έχουν καταβάλει οι ασφαλισμένοι (έναντι 49% το 2016 και 54% το 2014).

Τα αποκαλυπτικά αυτά ευρήματα περιλαμβάνονται σε μελέτη της αντιπροέδρου της Εθνικής Αναλογιστικής Αρχής Μαριάννας Παπαμιχαήλ, με τίτλο «Ακτινοσκόπηση ασφαλιστικών μεταρρυθμίσεων με τον δείκτη ανταποδοτικότητας συντάξεων».

Σε αυτήν επισημαίνεται ακόμη ότι η γενική ανταποδοτικότητα του ασφαλιστικού συστήματος (συντάξεις προς εισφορές) για όλους τους ασφαλισμένους, από 150% που ήταν το 2011, έπεσε στο 121% το 2014, στο 101% το 2016 και αναμένεται να μειωθεί περαιτέρω στο 89% το 2019. Στο ίδιο κλίμα κινείται και η ανακοίνωση του Ενιαίου Δικτύου Συνταξιούχων, στην οποία τονίζεται ότι το νέο ασφαλιστικό φέρνει επτά οδυνηρές ανατροπές στις συντάξεις.

Όπως αναφέρεται στη σχετική ανακοίνωση, οι συνταξιούχοι, λόγω των μνημονίων, έχουν συνολικές περικοπές έως και 70% στα εισοδήματά τους.

Παράλληλα θα χάσουν έως τρεις συντάξεις το 2019, εξαιτίας της μείωσης κατά 18% της προσωπικής διαφοράς όλων των κύριων καταβαλλόμενων συντάξεων, της μείωσης κατά 18% της προσωπικής διαφοράς όλων των επικουρικών συντάξεων, της κατάργησης των οικογενειακών επιδομάτων (συζύγου και τέκνων) από όλες τις κύριες και επικουρικές συντάξεις, του παγώματος των αυξήσεων σε όλες τις συντάξεις μέχρι τον Δεκέμβριο του 2021 και, τέλος, της κατάργησης του ΕΚΑΣ για 280.000 χαμηλοσυνταξιούχους.

Οι επτά νέες αλλαγές

1. Μικρότερες κατά 30% είναι οι νέες συντάξεις που εκδίδονται με βάση τον νόμο Κατρούγκαλου, δηλαδή όσες λαμβάνουν οι αιτούντες συνταξιοδότησης από τις 13 Μαΐου του 2016 και μετά. Συνολικά έως το 2020 περίπου 200.000 ασφαλισμένοι που θα αποχωρήσουν από την εργασία τους θα υποστούν περικοπές που σε ορισμένες περιπτώσεις θα αγγίξουν και το 30%. Η μέση μείωση εκτιμάται στο 12% με 16% για τους νέους συνταξιούχους, ενώ τις μεγαλύτερες απώλειες θα έχουν οι εξής ομάδες ασφαλισμένων:

● Δημόσιοι υπάλληλοι, ιδίως όσοι έχουν πάνω από 30 χρόνια υπηρεσίας και ανήκουν στις κατηγορίες πανεπιστημιακής και τεχνολογικής εκπαίδευσης.

● Ασφαλισμένοι του ΙΚΑ με υψηλές αποδοχές, από 1.500 ευρώ και πάνω, που καταθέτουν αίτηση συνταξιοδότησης έπειτα από τουλάχιστον 30 χρόνια ασφάλισης.

● Ασφαλισμένοι στο πρώην ΤΕΒΕ σε μέσες και υψηλές ασφαλιστικές κατηγορίες, καθώς χάνουν τουλάχιστον 220 ευρώ.

● Ασφαλισμένοι στο ΤΑΕ που προέρχονται από τις δύο ανώτατες κατηγορίες και αποχωρούν με περισσότερα από 30 χρόνια ασφάλισης.

● Ασφαλισμένοι του Ταμείου Νομικών και του ΤΣΑΥ ανεξαρτήτως χρόνου ασφάλισης.

2. Έως 300 ευρώ θα είναι η απώλεια από την περικοπή της προσωπικής διαφοράς στις καταβαλλόμενες συντάξεις από το 2019, με ορατό τον κίνδυνο να υπάρξει πλήρης περικοπή της διαφοράς. Με την ήδη ψηφισμένη ρύθμιση, παλαιοί συνταξιούχοι ευθυγραμμίζονται με τους νέους. Χάνουν άμεσα έτσι έως 18% κύριας και επικουρικής σύνταξης. Ωστόσο οι μειώσεις δεν θα είναι 18%, αλλά φτάνουν και στο 25%, γιατί δεν κόβεται μόνο σύνταξη λόγω προσωπικής διαφοράς, αλλά καταργούνται και τα επιδόματα συζύγου και τέκνων.

3. Πάνω από 140.000 χαμηλοσυνταξιούχοι θα δουν νέα περικοπή στο ΕΚΑΣ το 2018, καθώς κόβονται άλλα 238 εκατ. ευρώ από το επίδομα και θα πληρωθούν μόλις 85 εκατ. ευρώ για όσους συνεχίσουν να το λαμβάνουν και την επόμενη χρονιά. Οι δικαιούχοι σήμερα είναι περίπου 210.000 και θα μείνουν για το 2018 περίπου οι 70.000. Τα νέα κριτήρια θα μειώνουν και τα όρια εισοδήματος αλλά και τα ποσά του ΕΚΑΣ, καθώς αυτό το μικτό σύστημα περικοπής το έχει ήδη ψηφίσει η κυβέρνηση.

4. Το 20% των εκκρεμών επικουρικών συντάξεων (δηλαδή 25.000 επί συνόλου 127.000) αναμένεται να αποδοθεί μειωμένο κατά 10% (του Δημοσίου) έως 20% (του ιδιωτικού τομέα). Η εκκαθάριση των εκκρεμών αιτήσεων αναμένεται να ολοκληρωθεί έως τα τέλη του 2019.

Με πρόσφατη νομοθετική ρύθμιση για τις επικουρικές προβλέπεται συντελεστής 0,45 (δηλαδή χαμηλότερος από τον σημερινό) για τον υπολογισμό της συγκεκριμένης κατηγορίας εν αναμονή συντάξεων, όπως ισχύει ήδη και για τις συντάξεις τις οποίες αιτήθηκαν ασφαλισμένοι προ της 1.1.2015 (δηλαδή μέχρι 31.12.2014).

Έτσι, ξεμπλοκάρεται η έκδοση συντάξεων (αναμένεται μέσα στον Σεπτέμβριο να εκδοθούν οι πρώτες επικουρικές συντάξεις ύστερα από ενάμισι έτος στην ουρά), μετά το πρόβλημα που είχε δημιουργηθεί με τον «ανύπαρκτο» δείκτη της ΕΛΣΤΑΤ που προέβλεπε ο νόμος Κατρούγκαλου. Οι συνολικές μνημονιακές μειώσεις στις επικουρικές φτάνουν συνολικά έως και το 80%.

5. Περίπου 65.000 εκκρεμή εφάπαξ του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα (τα οποία αιτήθηκαν ασφαλισμένοι μετά την 1.9.2013) θα μειωθούν έως και 20%. Η απονομή αυτών των εφάπαξ θα ολοκληρωθεί έως τον Αύγουστο του 2018.

6. Όσοι συνταξιούχοι έχουν λάβει την κύρια σύνταξή τους κατά την 1.1.2019 θα δουν τις κύριες συντάξεις να μη λαμβάνουν κατά το έτος αυτό ονομαστική αύξηση (με βάση τον ρυθμό ανάπτυξης και τον πληθωρισμό του προηγούμενου έτους).

7. Τον Σεπτέμβριο θα αρχίσουν να εκδίδονται οι πρώτες οριστικές συντάξεις χηρείας με βάση τον νόμο Κατρούγκαλου. Οι περίπου 15.000 δικαιούχοι των νέων ψαλιδισμένων συντάξεων χηρείας περιμένουν στην ουρά εδώ και ενάμιση χρόνο, ενώ μόλις τον Νοέμβριο του 2016 έλαβαν προσωρινές συντάξεις ύψους 345 ευρώ μηνιαίως. Μόνο στο υποκατάστημα του ΕΦΚΑ στην Αθήνα έχουν συσσωρευτεί 3.000 αιτήσεις συνταξιοδότησης που αφορούν θανάτους μετά τον Μάιο του 2016 (εφαρμογή νόμου Κατρούγκαλου).

Δύσκολο σταυρόλεξο το ΕΣΠΑ για τους μικρομεσαίους

Δεν έχει περάσει πολύς καιρός (περίπου πέντε μήνες) από όταν ο πρόεδρος της ΚΕΕ και του ΕΒΕΑ Κωνσταντίνος Μίχαλος, με επιστολή του προς τον υπουργό Οικονομίας και Ανάπτυξης Δημήτρη Παπαδημητρίου και τον αρμόδιο αναπληρωτή υπουργό Αλέξη Χαρίτση, ζητούσε την αύξηση προϋπολογισμού του προγράμματος ΕΣΠΑ «Αναβάθμιση πολύ μικρών και μικρών υφιστάμενων επιχειρήσεων με την ανάπτυξη των ικανοτήτων τους στις νέες αγορές», προκειμένου έτσι να αυξηθούν η ρευστότητα και οι πόροι για νέες επενδύσεις.

Επικαλούνταν μάλιστα και τα αποτελέσματα των δύο πρώτων δράσεων, τα οποία σκόρπισαν απογοήτευση στην πλειονότητα των συμμετεχουσών μικρομεσαίων επιχειρήσεων, καθώς εντάχθηκαν μόνο το 7% της πρώτης και το 27% της δεύτερης.

Πράγματι, ο Χαρίτσης πρόσφατα ανακοίνωσε την αύξηση του προϋπολογισμού του ανωτέρω προγράμματος με αποτέλεσμα να εγκριθεί το σύνολο σχεδόν των έργων με βαθμολογία άνω του 50 σε όλες τις Περιφέρειες πλην της Αττικής. Πιο συγκεκριμένα, η βάση για τις επιχειρήσεις με έδρα την Αττική κατέβηκε στο 64, αφήνοντας όμως έτσι χιλιάδες επιχειρήσεις, που πληρούν όλα τα κριτήρια επιλεξιμότητας, να «αδικούνται» σε σχέση με τις παρόμοιες επιχειρήσεις που εδρεύουν εκτός Αττικής.

Και ας μην μιλήσουμε για την προχειρότητα με την οποία έγινε η αξιολόγηση, δηλαδή 18.000 αξιολογήσεις σε μία εβδομάδα. Μάλιστα υπάρχουν περιπτώσεις που η αξιολόγηση από τον έναν αξιολογητή στον άλλο έχει πάνω από 20 μονάδες διαφορά, χωρίς να μπορούν να πάνε σε τρίτο αξιολογητή οι συγκεκριμένες περιπτώσεις, ο οποίος θα έλυνε και τα θέματα της τόσο μεγάλης διαφοράς στη βαθμολογία, γιατί ο Οδηγός του προγράμματος προβλέπει τρίτο αξιολογητή μόνο αν η διαφορά αξιολόγησης είναι πάνω από 25 μονάδες.

Για όλους αυτούς τους λόγους είναι άδικο να τιμωρούνται οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις που υπέβαλαν καθ’ όλα σοβαρά επενδυτικά σχέδια και έτυχαν προβιβάσιμης βαθμολογίας (άνω του 50), αλλά «δυστυχώς» εδρεύουν στην Αττική. Προτείνουμε λοιπόν στον Χαρίτση μια λύση: Να ακολουθηθεί η διαδικασία των «δυνητικών δικαιούχων» που είχε εφαρμοστεί με μεγάλη επιτυχία στην τελευταία προκήρυξη για μικρομεσαίες επιχειρήσεις του ΕΣΠΑ 2007-2013. Συγκεκριμένα, είχε αποφασιστεί να θεωρηθούν οριστικά ενταγμένες επιπλέον και εκείνες οι επιχειρήσεις που πληρούσαν τα κριτήρια επιλεξιμότητας, είχαν βαθμολογία άνω του 50 και μπορούσαν να αποδείξουν, με παραστατικά, ότι είχαν ήδη υλοποιήσει το 30% του έργου με δικά τους έξοδα.

Με τη διαδικασία αυτή επιτεύχθηκαν τα εξής:

● Εντάχθηκαν ώριμες επενδύσεις.

● Αυξήθηκε το ποσοστό υλοποίησης σε έργα (από περίπου 50% σε πάνω από 90%).

● Αυξήθηκε αντίστοιχα και η απορροφητικότητα του προγράμματος.

Βοηθήθηκε σημαντικά λοιπόν το ΕΣΠΑ να κλείσει τελικά χωρίς απώλειες κοινοτικών πόρων, πράγμα για το οποίο δικαίως είναι υπερήφανος ο αρμόδιος υπουργός Αλ. Χαρίτσης.

Είναι κρίμα λοιπόν, κ. υπουργέ, να απορριφθούν χιλιάδες πολύ καλές επιχειρήσεις της Αττικής που έτυχαν χαμηλής μεν βαθμολογίας, αποδεκτής όμως από το πρόγραμμα (άνω του 50), όταν άλλες επιχειρήσεις με την ίδια βαθμολογία, αλλά εκτός Αττικής, εγκρίθηκαν.

Τέλος, γνωρίζουμε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αύξησε τον προϋπολογισμό του νέου ΕΣΠΑ 2014-2020 κατά 970 εκατ. ευρώ και λογικά ένα μεγάλο μέρος του (όλο θα προτείναμε εμείς) θα πάει στο ΕΠΑΝΕΚ που αφορά αποκλειστικά την ενίσχυση των ελληνικών επιχειρήσεων για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητάς τους στο σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον. Άρα, τα χρήματα υπάρχουν. Αρκεί να υπάρξει και η θέληση.

Πηγή: topontiki.gr

Εκθέσεις, πυκνή αρθρογραφία, δηλώσεις κ.λπ. από κάθε είδους εκπροσώπους των αγορών συνόδευσε τη συνάντηση των τριών κεντρικών τραπεζιτών του δυτικού ιμπεριαλιστικού μπλοκ (του κ. Ντράγκι της Ε.Ε., της κ. Γέλεν των ΗΠΑ και του κ. Κουρόντα της Ιαπωνίας) στο Jackson Hole στις ΗΠΑ πριν από λίγες μέρες – ένα είδος διαλόγου και «ζύμωσης» μεταξύ των εκπροσώπων της χρηματιστικής παγκοσμιοποίησης για τις προοπτικές της παγκόσμιας οικονομίας.

Πα­ρα­δό­ξως, αυτός ο διά­λο­γος βα­ρύ­νε­ται με έκ­δη­λη απαι­σιο­δο­ξία για τις προ­ο­πτι­κές των διε­θνών αγο­ρών, προ­φη­τεί­ες για επερ­χό­με­νο «κραχ», νευ­ρι­κό­τη­τα για τις συ­νέ­πειες των επι­λο­γών των κε­ντρι­κών τρα­πε­ζι­τών όσον αφορά τα επι­τό­κια, αγνω­στι­κι­σμό για «ανε­ξή­γη­τα φαι­νό­με­να», αλλά και χτυ­πή­μα­τα «κάτω από τη μέση».

Δείγ­μα της νευ­ρι­κό­τη­τας, το γε­γο­νός ότι οι κ.κ. Ντρά­γκι και Γέλεν στις επί­ση­μης δη­λώ­σεις τους εξα­πέ­λυ­σαν… επί­θε­ση κατά ση­μα­ντι­κών πλευ­ρών της οι­κο­νο­μι­κής ατζέ­ντας του Αμε­ρι­κα­νού προ­έ­δρου Ντό­ναλντ Τραμπ (όπως η χα­λά­ρω­ση του ρυθ­μι­στι­κού πλαι­σί­ου Dodd-Frank για τον τρα­πε­ζι­κό τομέα), κατά πα­ρά­βα­ση των ειω­θό­των και κάθε έν­νοιας δι­πλω­μα­τι­κού τακτ…

«Δη­λη­τη­ρια­σμέ­νη» αι­σιο­δο­ξία

Όλα αυτά μοιά­ζουν πα­ρά­δο­ξα μέσα σε ένα κλίμα όπου οι προ­βλέ­ψεις όλων των ιθυ­νό­ντων χά­ρα­ξης πο­λι­τι­κής για την πα­γκό­σμια ανά­πτυ­ξη είναι αι­σιό­δο­ξες. Πράγ­μα­τι, ακόμη και το πολύ συ­γκρα­τη­μέ­νο όσον αφορά τις εκτι­μή­σεις και προ­βλέ­ψεις του ΔΝΤ, προ­βλέ­πει «ευ­ρεία ανά­καμ­ψη» της πα­γκό­σμιας οι­κο­νο­μί­ας, «για πρώτη φορά εδώ και μία δε­κα­ε­τία» - με την έν­νοια ότι, για πρώτη φορά ύστε­ρα από το ξέ­σπα­σμα της κρί­σης το 2008, η ανά­καμ­ψη αφορά ταυ­τό­χρο­να τόσο τις ΗΠΑ (όπου η ανά­καμ­ψη έχει ξε­κι­νή­σει ήδη από το 2011-12) όσο και την Ευ­ρώ­πη αλλά και την Ια­πω­νία, που ήταν «κολ­λη­μέ­νες» σε συν­θή­κες οι­κο­νο­μι­κής στα­σι­μό­τη­τας ή αναι­μι­κής ανά­πτυ­ξης. Οι φόβοι που κυ­ριάρ­χη­σαν στο διά­στη­μα με­τα­ξύ των μέσων του 2015 και του φθι­νο­πώ­ρου του 2016, ότι η κρίση στις λε­γό­με­νες Ανα­πτυσ­σό­με­νες οι­κο­νο­μί­ες (χώρες BRICKS) θα πυ­ρο­δο­τή­σει νέο γύρο γε­νι­κευ­μέ­νης κρί­σης δεν επα­λη­θεύ­τη­καν, αντί­θε­τα η κα­τά­στα­ση στις Ανα­πτυσ­σό­με­νες οι­κο­νο­μί­ες στα­θε­ρο­ποι­ή­θη­κε και το ΔΝΤ δια­πι­στώ­νει ότι αυτές από τα τέλη του 2016 συμ­βάλ­λουν πλέον θε­τι­κά στην αύ­ξη­ση του όγκου του πα­γκό­σμιου εμπο­ρί­ου αλλά και στους πα­γκό­σμιους ρυθ­μούς ανά­πτυ­ξης.

Παρ’ όλα αυτά, η αι­σιο­δο­ξία τε­λειώ­νει εδώ. Από δω και πέρα, αρ­χί­ζουν οι δυ­σμε­νείς προ­βλέ­ψεις, η έκ­φρα­ση φόβων, οι προ­φη­τεί­ες περί επερ­χό­με­νου «κραχ», η δή­λω­ση πλή­ρους αδυ­να­μί­ας να εξη­γη­θούν «ανε­ξή­γη­τα φαι­νό­με­να», όπως η διαρ­κής κα­θή­λω­ση της πα­ρα­γω­γι­κό­τη­τας και πάνω απ’ όλα το «ανε­ξή­γη­το» του επί­μο­να χα­μη­λού πλη­θω­ρι­σμού. Ο κίν­δυ­νος του απο­πλη­θω­ρι­σμού προ­σώ­ρας έχει ξε­πε­ρα­στεί, αλλά ο πλη­θω­ρι­σμός δεν ακο­λου­θεί την ανα­με­νό­με­νη λόγω της «ευ­ρεί­ας ανά­καμ­ψης» ανο­δι­κή πο­ρεία.

7 λόγοι για γε­νι­κευ­μέ­νη νευ­ρι­κό­τη­τα

Ο κοι­νός πα­ρο­νο­μα­στής εκ­θέ­σε­ων, άρ­θρων και δη­λώ­σε­ων είναι τού­τος:

- Δια­πι­στώ­νε­ται γε­νι­κευ­μέ­νη ανά­καμ­ψη με μέ­τριους ρυθ­μούς ανά­πτυ­ξης (που στις ΗΠΑ δεν μπο­ρούν να ξε­πε­ρά­σουν δυ­να­μι­κά το 2% και στην Ευ­ρώ­πη κι­νού­νται με­σο­σταθ­μι­κά λίγο πάνω από το 1,5%) και έχει ξε­πε­ρα­στεί ο κίν­δυ­νος του απο­πλη­θω­ρι­σμού.

- Ωστό­σο, κατά ανε­ξή­γη­το τρόπο, ο πλη­θω­ρι­σμός μένει κολ­λη­μέ­νος σε χα­μη­λά επί­πε­δα – δείγ­μα ότι «κάτι δεν πάει καλά».

- Επί­σης, η πα­ρα­γω­γι­κό­τη­τα είναι σε πολύ χα­μη­λές πτή­σεις.

- Δέκα χρό­νια ύστε­ρα από το ξέ­σπα­σμα της κρί­σης, τα κρα­τι­κά χρέη, αλλά και το συ­νο­λι­κό χρέος (υπο­λο­γί­ζο­ντας και το ιδιω­τι­κό, επι­χει­ρή­σε­ων και νοι­κο­κυ­ριών) έχουν αυ­ξη­θεί θε­α­μα­τι­κά, απο­τε­λώ­ντας «βόμβα» στα θε­μέ­λια της πα­γκό­σμιας οι­κο­νο­μί­ας.

- Οι (γεω)πο­λι­τι­κοί κίν­δυ­νοι πα­ρα­μέ­νουν, τρο­φο­δο­τού­με­νοι πλέον και από τον ναρ­κισ­σι­σμό (!) και τους επι­κίν­δυ­νους ακρο­βα­τι­σμούς του νέου πλα­νη­τάρ­χη.

- Λόγω της «ευ­ρεί­ας ανά­καμ­ψης» αλλά και της υπερ­τί­μη­σης («φού­σκες») των αγο­ρών, οι κε­ντρι­κοί τρα­πε­ζί­τες είναι υπο­χρε­ω­μέ­νοι να προ­χω­ρή­σουν στην αύ­ξη­ση των επι­το­κί­ων, αλλά οι μέ­τριοι ρυθ­μοί ανά­πτυ­ξης και ο χα­μη­λός πλη­θω­ρι­σμός επι­βάλ­λουν αυτό να γίνει «συ­γκρα­τη­μέ­να», για να μην τεθεί σε κίν­δυ­νο η αστα­θής ανά­καμ­ψη.

- Η αύ­ξη­ση των επι­το­κί­ων των κε­ντρι­κών τρα­πε­ζών, ύστε­ρα από μία δε­κα­ε­τία μειώ­σε­ων και πα­ρα­μο­νής τους σε σχε­δόν μη­δε­νι­κά επί­πε­δα, υπάρ­χει κίν­δυ­νος να προ­κα­λέ­σει με­γά­λη νευ­ρι­κό­τη­τα ή και «κραχ» στις αγο­ρές, ξα­να­βυ­θί­ζο­ντας την πα­γκό­σμια οι­κο­νο­μία.
Είναι φα­νε­ρό ότι σε αυτό τον κα­τά­λο­γο των ζη­τη­μά­των που συ­νο­ψί­ζο­νται σε ένα με­γά­λο «ναι μεν αλλά», η πλά­στιγ­γα γέρ­νει προς το «αλλά»…   

Φτηνό χρήμα, επι­τό­κια και «φού­σκες»

Για να απο­τρέ­ψουν την πλήρη κα­τάρ­ρευ­ση των αγο­ρών και της πα­γκό­σμιας οι­κο­νο­μί­ας, οι κε­ντρι­κές τρά­πε­ζες των ΗΠΑ, της Ε.Ε. και της Ια­πω­νί­ας αύ­ξη­σαν θε­α­μα­τι­κά τους ισο­λο­γι­σμούς τους στα χρό­νια ύστε­ρα από το 2008, «κό­βο­ντας χρήμα» και διο­χε­τεύ­ο­ντας στην αγορά τε­ρά­στιες πο­σό­τη­τες ρευ­στό­τη­τας – πάνω από 15 τρισ. δο­λά­ρια! Αγο­ρά­ζο­ντας κάθε εί­δους ομό­λο­γα (όχι μόνο κρα­τι­κά αλλά και εται­ρειών, όχι μόνο υψη­λής αλλά και χα­μη­λής αξιο­λό­γη­σης) και μειώ­νο­ντας τα επι­τό­κια στο μηδέν, στή­ρι­ξαν τις τρά­πε­ζες αλλά και τον επι­χει­ρη­μα­τι­κό τομέα. Αυτό κρά­τη­σε τα επι­τό­κια τόσο των κρα­τι­κών όσο και εται­ρι­κών ομο­λό­γων χα­μη­λά, απο­σό­βη­σε κρα­τι­κές και εται­ρι­κές χρε­ο­κο­πί­ες, διευ­κό­λυ­νε το δα­νει­σμό και «γέ­μι­σε τον κόσμο» με φτηνό χρήμα.

Όμως, όλο αυτό είχε το κό­στος του:

- Η τε­ρά­στια ρευ­στό­τη­τα που πλημ­μύ­ρι­σε τις αγο­ρές αλλά και τε­ρά­στιες μάζες κερ­δών που δεν βρί­σκουν ευ­και­ρί­ες υψη­λής κερ­δο­φο­ρί­ας στον κα­θαυ­τό πα­ρα­γω­γι­κό τομέα (αυτή είναι η συ­νέ­πεια και το απο­τέ­λε­σμα ταυ­τό­χρο­να των αναι­μι­κών ή μέ­τριων ρυθ­μών ανά­πτυ­ξης), κα­τευ­θύν­θη­καν σε επεν­δύ­σεις σε με­το­χές, ομό­λο­γα, αλλά και πα­ρά­γω­γα προ­ϊ­ό­ντα. Το απο­τέ­λε­σμα είναι ότι δη­μιουρ­γή­θη­καν τε­ρά­στιες «φού­σκες» τόσο στα ομό­λο­γα όσο και -κυ­ρί­ως- στα χρη­μα­τι­στή­ρια. Οι βα­σι­κοί δεί­κτες που χρη­σι­μο­ποιούν οι ανα­λυ­τές των αγο­ρών και δεί­χνουν αν οι αγο­ρές είναι υπερ­τι­μη­μέ­νες, είναι σε επί­πε­δα ανά­λο­γα ή και υψη­λό­τε­ρα με τις πε­ριό­δους πριν την κα­τάρ­ρευ­ση των με­το­χών υψη­λής τε­χνο­λο­γί­ας το 2001 («κραχ» των dotcom) και πριν την κρίση του 2008.

- Εν­θαρ­ρυ­μέ­νες από την υψηλή στή­ρι­ξη των κε­ντρι­κών τρα­πε­ζών, οι τρά­πε­ζες έχουν ήδη με­γά­λη έκ­θε­ση στους ισο­λο­γι­σμούς τους σε μη ρευ­στο­ποι­ή­σι­μους τί­τλους - έναν υπο­ψή­φιο «πυ­ρο­κρο­τη­τή» μιας νέας χρη­μα­το­πι­στω­τι­κής κρί­σης που μπο­ρεί να προ­σβά­λει τον κε­ντρι­κό «νευ­ρώ­να» του: την εμπι­στο­σύ­νη στον δια­κα­νο­νι­σμό και την πλη­ρω­μή, «με τον επα­κό­λου­θο κίν­δυ­νο "αιφ­νί­διας δια­κο­πής” για τις χρη­μα­το­πι­στω­τι­κές και οι­κο­νο­μι­κές συ­ναλ­λα­γές, τόσο στην εγ­χώ­ρια όσο και στην πα­γκό­σμια αγορά».1

- Η προ­σπά­θεια να γίνει κάπως πιο αυ­στη­ρό το πλαί­σιο για τον επί­ση­μο τρα­πε­ζι­κό τομέα οδή­γη­σε σε υπερ­διό­γκω­ση του σκιώ­δους, «ανε­πί­ση­μου» χρη­μα­το-οι­κο­νο­μι­κού τομέα. Εκεί, η ανα­ζή­τη­ση υψη­λών απο­δό­σε­ων οδη­γεί σε επεν­δύ­σεις υψη­λού ρί­σκου μέσα από πο­λύ­πλο­κα πα­ρά­γω­γα προ­ϊ­ό­ντα.  

-Οι πολύ χα­μη­λές απο­δό­σεις των ομο­λό­γων (εξαι­τί­ας των αθρό­ων αγο­ρών ομο­λό­γων από τις κε­ντρι­κές τρά­πε­ζες και των πολύ χα­μη­λών -σχε­δόν μη­δε­νι­κών- επι­το­κί­ων) και η κοινή πε­ποί­θη­ση ότι οι χρη­μα­τι­στη­ρια­κές αγο­ρές είναι υπερ­τι­μη­μέ­νες και άρα δεν υπό­σχο­νται πλέον με­γά­λες απο­δό­σεις, οδη­γεί σε επεν­δύ­σεις υψη­λού ρί­σκου. Πλέον αγο­ρά­ζο­νται ομό­λο­γα Αρ­γε­ντι­νής, Αι­γύ­πτου, ακόμη και χωρών της… υπο­σα­χά­ριας Αφρι­κής. Όσο για τα εξω­τι­κά πα­ρά­γω­γα «κα­λού­δια», στη θέση των πε­ρι­βό­η­των CDOs που πυ­ρο­δό­τη­σαν την κρίση του 2008, τώρα έχου­με τα CLOs.

Ο Frank Partnoy, κα­θη­γη­τής στο πα­νε­πι­στή­μιο του Σαν Ντιέ­γκο, σε πρό­σφα­το άρθρο2 του συ­νό­ψι­σε την κα­τά­στα­ση ως εξής:

«To χρη­μα­το­οι­κο­νο­μι­κό τοπίο είναι γνώ­ρι­μο, υλικό ται­νιών όπως το Inside Job και το The Big Short. Τρα­πε­ζί­τες με πτυ­χία πυ­ρη­νι­κής φυ­σι­κής αγο­ρά­ζουν δι­σε­κα­τομ­μύ­ρια δο­λά­ρια δα­νεί­ων υψη­λού ρί­σκου και τα επα­να­συ­σκευά­ζουν σε πο­λύ­πλο­κες επεν­δύ­σεις με πολ­λα­πλά επί­πε­δα χρέ­ους.

Οι οίκοι αξιο­λό­γη­σης κα­τη­γο­ριο­ποιούν το ανώ­τε­ρο επί­πε­δο ως ΑΑΑ. Οι θε­σμι­κοί επεν­δυ­τές, με­τα­ξύ των οποί­ων τα ασφα­λι­στι­κά τα­μεία και οι φι­λαν­θρω­πι­κές ορ­γα­νώ­σεις, σπεύ­δουν να αγο­ρά­σουν αυτές τις χωρίς ρίσκο επεν­δύ­σεις που προ­σφέ­ρουν ταυ­τό­χρο­να και υψη­λές απο­δό­σεις. Η έντα­ση κο­ρυ­φώ­νε­ται.

Αλλά η χρο­νιά δεν είναι το 2006 ή το 2007. Εί­μα­στε στο σή­με­ρα»...

Δεν είναι λοι­πόν πα­ρά­ξε­νο που δη­μο­σκό­πη­ση που διε­ξή­γα­γε στα μέσα Αυ­γού­στου η Bank of America Merrill Lynch με­τα­ξύ δια­χει­ρι­στών επεν­δυ­τών κε­φα­λαί­ων-με­γα­θη­ρί­ων της πα­γκό­σμιας αγο­ράς, οι οποί­οι δια­χει­ρί­ζο­νται κε­φά­λαια ύψους 540 δισ. δο­λα­ρί­ων, έδει­ξε ότι σχε­δόν 1 στους 2 επεν­δυ­τές που συμ­με­τεί­χαν στη δη­μο­σκό­πη­ση (πο­σο­στό 46%) πι­στεύ­ει πως οι χρη­μα­τι­στη­ρια­κές αγο­ρές είναι υπερ­τι­μη­μέ­νες. Οι εκτι­μή­σεις για το εύρος της χρη­μα­τι­στη­ρια­κής πτώ­σης κυ­μαί­νο­νται με­τα­ξύ 10% και… 63%!

Τα ανε­ξή­γη­τα «μυ­στή­ρια»

Αυτό που μπήκε σε κρίση το 2008 ήταν όχι ει­δι­κώς οι υπερ­τι­μη­μέ­νες αγο­ρές, αλλά ένα κα­θε­στώς συσ­σώ­ρευ­σης του κε­φα­λαί­ου το οποίο εγκα­θι­δρύ­θη­κε στα χρό­νια της νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρης επι­κρά­τη­σης σαν απά­ντη­ση στην κρίση του 1972-73, η οποία σή­μα­νε το τέλος του με­τα­πο­λε­μι­κού «οι­κο­νο­μι­κού θαύ­μα­τος» και της κεϊν­σια­νής δια­χεί­ρι­σης που το συ­νό­δευ­σε. Οι στα­θε­ρές αυτού του μο­ντέ­λου συσ­σώ­ρευ­σης (βλέπε σχε­τι­κούς πί­να­κες στο τέλος του άρ­θρου) ήταν:

- Πολύ υψηλά κέρδη, υψη­λό­τε­ρα της με­τα­πο­λε­μι­κής «χρυ­σής 25ε­τί­ας».

- Χα­μη­λός (σε σχέση με τα τρο­μα­κτι­κά υψηλά κέρδη) ρυθ­μός αύ­ξη­σης του ΑΕΠ, χα­μη­λός ρυθ­μός επεν­δύ­σε­ων, χα­μη­λός ρυθ­μός πα­ρα­γω­γι­κό­τη­τας.

- Γε­νι­κευ­μέ­νη λι­τό­τη­τα στους μι­σθούς και τις δα­πά­νες για το κοι­νω­νι­κό κρά­τος (μεί­ω­ση του με­ρι­δί­ου της ερ­γα­σί­ας στο προ­ϊ­όν, που είναι η άλλη όψη των υψη­λών κερ­δών με χα­μη­λή ανά­πτυ­ξη και επεν­δύ­σεις).

Προ­ϊ­όν αυτής της αντί­φα­σης, που δη­μιουρ­γού­σε πρό­βλη­μα αξιο­ποί­η­σης της υπε­ρα­ξί­ας, κι όχι γε­νι­κώς της «βου­λι­μί­ας» ή του «τζό­γου», ήταν/είναι η χρη­μα­τι­στι­κο­ποί­η­ση: τε­ρά­στιες μάζες κερ­δών (υπε­ρα­ξί­ας) που δεν μπο­ρού­σαν να επεν­δυ­θούν στην πα­ρα­γω­γή, επεν­δύ­ο­νταν σε χρη­μα­το-οι­κο­νο­μι­κά προ­ϊ­ό­ντα, από ένα ση­μείο και ύστε­ρα υψη­λού ρί­σκου.

Για να μην είναι η χρη­μα­τι­στι­κο­ποί­η­ση παι­χνί­δι «μη­δε­νι­κού αθροί­σμα­τος» και κα­νι­βα­λι­σμού με­τα­ξύ των κα­πι­τα­λι­στών, για να γίνει μη­χα­νι­σμός λε­η­λα­σί­ας ει­σο­δη­μά­των των μι­σθω­τών και των κα­τώ­τε­ρων κοι­νω­νι­κών στρω­μά­των, αρ­χι­κά «σπρώ­χτη­καν» στο χρη­μα­τι­στη­ρια­κό παι­χνί­δι και τα λαϊκά στρώ­μα­τα και στη συ­νέ­χεια έγινε κάτι ακόμη πιο εντυ­πω­σια­κό: ένα αξιό­λο­γο μέρος της μη επα­νε­πεν­δυό­με­νης στην πα­ρα­γω­γή υπε­ρα­ξί­ας κα­τευ­θύν­θη­κε με τη  μορφή δα­νεί­ων στα κοι­νω­νι­κά στρώ­μα­τα χα­μη­λού ει­σο­δή­μα­τος. Σε αυτή την «ιδέα» οφεί­λε­ται η τε­ρά­στια αύ­ξη­ση του δα­νει­σμού των νοι­κο­κυ­ριών, που στις ΗΠΑ ξε­πέ­ρα­σε το 100% του ΑΕΠ! Αυτός ο «χρη­μα­το-οι­κο­νο­μι­κός κεϊν­σια­νι­σμός», η κα­τα­νά­λω­ση με δα­νεια­κά, δεν ήταν παρά κα­τα­νά­λω­ση στο σή­με­ρα μελ­λο­ντι­κού ει­σο­δή­μα­τος – για να αυ­ξή­σουν την κα­τα­νά­λω­σή τους πολύ πάνω από τα επί­πε­δα που τους επέ­τρε­παν τα υπο­νο­μευ­μέ­να από τη λι­τό­τη­τα ει­σο­δή­μα­τά τους, οι λαϊ­κές τά­ξεις δε­σμεύ­ουν μελ­λο­ντι­κά ει­σο­δή­μα­τα με τη μορφή δα­νεια­κών δό­σε­ων.

Όταν η βου­λι­μία των επεν­δυ­τών ξε­πέ­ρα­σε κάθε έν­νοια ρί­σκου και το «πάρτι» κάθε όριο, πυ­ρο­δο­τή­θη­κε η κα­τάρ­ρευ­ση. Δεν είναι τυ­χαίο από τι πυ­ρο­δο­τή­θη­κε: από πα­ρά­γω­γα προ­ϊ­ό­ντα που είχαν χτι­στεί πάνω σε στε­γα­στι­κά δά­νεια μειω­μέ­νης εξα­σφά­λι­σης σε κοι­νω­νι­κά στρώ­μα­τα πολύ χα­μη­λού ει­σο­δή­μα­τος. Όταν ανα­πό­φευ­κτα στα­μά­τη­σαν να πλη­ρώ­νουν τις δό­σεις των δα­νεί­ων τους, κα­τέρ­ρευ­σαν και τα πα­ρά­γω­γα που είχαν χτι­στεί πάνω σε αυτά τα δά­νεια.

Δεν είναι η επα­νά­λη­ψη της τυ­πι­κής κα­πι­τα­λι­στι­κής ροπής προς την «από­λυ­τη κερ­δο­σκο­πία», αλλά οι συ­νέ­πειες και εκ­δη­λώ­σεις των δο­μι­κών αντι­φά­σε­ων του νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρου μο­ντέ­λου συσ­σώ­ρευ­σης. Η χρη­μα­τι­στι­κή πα­γκο­σμιο­ποί­η­ση δεν είναι μόνο ένας αδια­νό­η­των μέχρι και τη δε­κα­ε­τία του ’80 δια­στά­σε­ων πλα­νη­τι­κός μη­χα­νι­σμός κερ­δο­σκο­πί­ας, αλλά και μορφή «κοι­νω­νι­κο­ποί­η­σης» του κε­φα­λαί­ου, που εγκα­θι­στά απαι­τή­σεις υψη­λής κερ­δο­φο­ρί­ας: η «φυ­σιο­λο­γι­κή» κερ­δο­φο­ρία είναι πλέον υψηλή, γε­γο­νός που κάνει το μο­ντέ­λο συσ­σώ­ρευ­σης ακόμη πιο «αντι­πα­ρα­γω­γι­κό», απο­τρέ­πο­ντας επεν­δύ­σεις που δεν υπό­σχο­νται απο­δό­σεις συ­γκρί­σι­μες με αυτό που επι­βάλ­λει σαν «φυ­σιο­λο­γι­κό» ο με­γα-μη­χα­νι­σμός της χρη­μα­τι­στι­κο­ποί­η­σης.

Επι­πλέ­ον, οι μι­σθω­τοί είναι πλέον ευ­ρεία πλειο­νό­τη­τα στις χώρες του ανα­πτυγ­μέ­νου κα­πι­τα­λι­σμού, και αυτό ση­μαί­νει ότι είναι επί­σης η ση­μα­ντι­κό­τε­ρη κα­τα­να­λω­τι­κή δύ­να­μη. Η διαρ­κής λι­τό­τη­τα πιέ­ζει την κα­τα­νά­λω­ση, άρα και τις επεν­δύ­σεις και την ανά­πτυ­ξη προς τα κάτω. Ύστε­ρα από την κρίση του 2008, ο μη­χα­νι­σμός της «κα­τα­νά­λω­σης με δα­νεια­κά» έχει κο­ρε­σθεί και σε με­γά­λο βαθμό απε­νερ­γο­ποι­η­θεί, εντεί­νο­ντας ακόμη πε­ρισ­σό­τε­ρο αυτό το πρό­βλη­μα.   

Είναι οι ίδιες αντι­φά­σεις του μο­ντέ­λου συσ­σώ­ρευ­σης που εξη­γούν την έκρη­ξη του κρα­τι­κού χρέ­ους. Η αρ­χι­κή ώθηση για τη χρη­μα­τι­στι­κο­ποί­η­ση δό­θη­κε με την υπο­χρε­ω­τι­κή στρο­φή του Δη­μο­σί­ου σε δα­νει­σμό από τις αγο­ρές ομο­λό­γων, αντί για δα­νει­σμό από τις κε­ντρι­κές τρά­πε­ζες ή από τις εμπο­ρι­κές τρά­πε­ζες με την εγ­γύ­η­ση της κε­ντρι­κής τρά­πε­ζας. Ο λόγος: Ξανά η λι­τό­τη­τα, στις κρα­τι­κές δα­πά­νες αυτή τη φορά και ιδιαί­τε­ρα στις δα­πά­νες για το κοι­νω­νι­κό κρά­τος, αλλά και στις επεν­δυ­τι­κές δα­πά­νες. Ο δα­νει­σμός από ιδιώ­τες στην αγορά ομο­λό­γων, ήταν μη­χα­νι­σμός επι­βο­λής και επι­τή­ρη­σης της λι­τό­τη­τας στις κρα­τι­κές δα­πά­νες. Το επι­τό­κιο δα­νει­σμού από τις αγο­ρές, η επι­τή­ρη­ση της οι­κο­νο­μι­κής πο­λι­τι­κής από τους λε­γό­με­νους οί­κους αξιο­λό­γη­σης του κρα­τι­κού χρέ­ους, η μεί­ω­ση των κρα­τι­κών εσό­δων λόγω ιδιω­τι­κο­ποι­ή­σε­ων αλλά και λόγω της διαρ­κούς μεί­ω­σης των συ­ντε­λε­στών φο­ρο­λο­γί­ας των κερ­δών, είναι που διό­γκω­σαν το κρα­τι­κό χρέος. Ύστε­ρα από την κρίση του 2008, προ­στέ­θη­κε και η κρα­τι­κο­ποί­η­ση των ζη­μιών του ιδιω­τι­κού τομέα, ιδιαί­τε­ρα των τρα­πε­ζών σαν αι­τί­ας πε­ραι­τέ­ρω αύ­ξη­σης του χρέ­ους. Στην αύ­ξη­ση του κρα­τι­κού χρέ­ους συ­ντε­λούν επί­σης η χα­μη­λή ανά­πτυ­ξη και ο χα­μη­λός πλη­θω­ρι­σμός, που αυ­ξά­νουν το χρέος σαν πο­σο­στό του ΑΕΠ. Όλα αυτά είναι επί­σης δο­μι­κά συ­στα­τι­κά του νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρου μο­ντέ­λου συσ­σώ­ρευ­σης. Το γε­γο­νός ότι σή­με­ρα έχου­με ένα πα­γκό­σμιο πρό­βλη­μα κρα­τι­κής υπερ­χρέ­ω­σης που στην ιστο­ρία του κα­πι­τα­λι­σμού συ­να­ντά­ται μόνο σε πε­ρι­πτώ­σεις Πα­γκο­σμί­ων Πο­λέ­μων, οφεί­λε­ται ακρι­βώς σε αυτές τις δο­μι­κές αντι­φά­σεις του νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρου μο­ντέ­λου συσ­σώ­ρευ­σης.   

Ό,τι απο­τε­λεί «μυ­στή­ριο» για τα κυ­ρί­αρ­χα οι­κο­νο­μι­κά, εξη­γεί­ται ακρι­βώς μέσω της ανά­λυ­σης αυτών των αντι­φά­σε­ων.

Η «χαρ­μο­λύ­πη» των εκ­προ­σώ­πων του κε­φα­λαί­ου

Τι συμ­βαί­νει τώρα; Πώς εξη­γεί­ται αυτή η νευ­ρι­κό­τη­τα και «χαρ­μο­λύ­πη» των επεν­δυ­τών, των ανα­λυ­τών και των θε­σμι­κών εκ­προ­σώ­πων του κε­φα­λαί­ου πα­γκο­σμί­ως; Δεν φο­βού­νται απλώς κά­ποια «διόρ­θω­ση» στις υπερ­τι­μη­μέ­νες αγο­ρές τους. Φο­βού­νται μια υπο­τρο­πή της δο­μι­κής κρί­σης του μο­ντέ­λου συσ­σώ­ρευ­σης. Έχουν σο­βα­ρούς λό­γους να το φο­βού­νται:

α. Όλα τα για­τρο­σό­φια για την αντι­με­τώ­πι­ση της κρί­σης που ξέ­σπα­σε το 2008 είχαν το απο­τέ­λε­σμα να ξα­να­στή­σουν στα πόδια του, σε ακόμη πιο αστα­θή και «ανι­σόρ­ρο­πη» εκ­δο­χή, το μο­ντέ­λο συσ­σώ­ρευ­σης που μπήκε σε κρίση το 2008! Τα κέρδη είναι ξανά σε ιστο­ρι­κά υψηλά επί­πε­δα, αλλά το πρό­βλη­μα αξιο­ποί­η­σης της πα­ρα­γό­με­νης υπε­ρα­ξί­ας έχει γίνει οξύ­τε­ρο, αφού τα υψηλά κέρδη συν­δυά­ζο­νται με ακόμη χα­μη­λό­τε­ρα επί­πε­δα αύ­ξη­σης του ΑΕΠ, επεν­δύ­σε­ων και πα­ρα­γω­γι­κό­τη­τας. (βλέπε σχε­τι­κούς πί­να­κες)

β. Ο μη­χα­νι­σμός «πυ­ρο­δό­τη­σης» είναι έτοι­μος και από πολ­λές από­ψεις πιο εκρη­κτι­κός απ’ ό,τι πριν το 2008! Ακόμη με­γα­λύ­τε­ρα κρα­τι­κά και ιδιω­τι­κά χρέη, ακόμη πιο διο­γκω­μέ­νος «σκιώ­δης» χρη­μα­το-οι­κο­νο­μι­κός το­μέ­ας, εξί­σου αν όχι και με­γα­λύ­τε­ρες και πιο επί­φο­βες «φού­σκες» στις αγο­ρές, επεν­δύ­σεις υψη­λού ρί­σκου σε νέα γενιά «εξω­τι­κών» χρη­μα­το-οι­κο­νο­μι­κών προ­ϊ­ό­ντων. 

Το δο­μι­κό πρό­βλη­μα του νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρου μο­ντέ­λου συσ­σώ­ρευ­σης κα­τοι­κεί στο συν­δυα­σμό αυτών των δύο πα­ρα­γό­ντων. Και εξη­γεί γιατί, παρά την «ευ­ρεία ανά­καμ­ψη», ο κα­πι­τα­λι­σμός δεν έχει βγει από τον κύκλο της δο­μι­κής του κρί­σης.

Χρη­μα­τι­στι­κός «κα­νι­βα­λι­σμός» και (γεω)πο­λι­τι­κή αστά­θεια

Το «πο­λι­τι­κό ρίσκο» αλλά και το «γε­ω­πο­λι­τι­κό ρίσκο» είναι μό­νι­μη πηγή ανη­συ­χιών για τις οι­κο­νο­μι­κές προ­ο­πτι­κές, έχο­ντας πε­ρί­ο­πτη θέση στις ανα­λύ­σεις θε­σμι­κών εκ­προ­σώ­πων, εκ­θέ­σε­ων των διε­θνών κα­πι­τα­λι­στι­κών ορ­γα­νι­σμών και των τρα­πε­ζών, εκ­θέ­σε­ων επεν­δυ­τι­κών funds.   

Γιατί τέ­τοια βα­ρύ­τη­τα στην πο­λι­τι­κή και τη γε­ω­πο­λι­τι­κή; Πάλι οι αι­τί­ες πρέ­πει να ανα­ζη­τη­θούν στις αντι­φά­σεις του μο­ντέ­λου συσ­σώ­ρευ­σης. Καθώς ο μη­χα­νι­σμός της κα­τα­νά­λω­σης με δα­νεια­κά μπλο­κα­ρί­στη­κε σε με­γά­λο βαθμό, η κα­πι­τα­λι­στι­κή κερ­δο­σκο­πία με­τα­τρέ­πε­ται πλέον σε κα­νι­βα­λι­σμό με­τα­ξύ των κα­πι­τα­λι­στών. Πάντα υπήρ­χε αυτή η διά­στα­ση, αλλά τώρα γί­νε­ται όχι απλώς κυ­ρί­αρ­χη, αλλά και πολύ «αιχ­μη­ρή» και «πο­λε­μι­κή». Όταν ο με­γά­λος όγκος των κερ­δο­σκο­πι­κών κερ­δών δεν προ­έρ­χε­ται από την κερ­δο­σκο­πι­κή λε­η­λα­σία των «από κάτω» αλλά από τον αλ­λη­λο-κα­νι­βα­λι­σμό των «από πάνω», τότε ο πό­λε­μος των «από πάνω» γε­νι­κεύ­ε­ται. Ο πό­λε­μος αυτός εκ­δη­λώ­νε­ται με οξύ­τη­τα τόσο στην πο­λι­τι­κή όσο και στη γε­ω­πο­λι­τι­κή: ο Τραμπ τεί­νει να πυ­ρο­δο­τή­σει πραγ­μα­τι­κό «εμ­φύ­λιο» μέσα στο αμε­ρι­κα­νι­κό κα­τε­στη­μέ­νο ενώ απει­λεί να παί­ξει τυ­χο­διω­κτι­κά με τα κου­μπιά των πυ­ρη­νι­κών πυ­ραύ­λων, οι σπα­σμοί προ­στα­τευ­τι­σμού (που τόσο τρο­μο­κρα­τούν τους οπα­δούς της «πα­γκο­σμιο­ποί­η­σης» Γέλεν, Ντρά­γκι, ΔΝΤ κ.λπ.) δια­τρέ­χουν ση­μα­ντι­κές χώρες στην ευ­ρω­παϊ­κή ήπει­ρο, και όταν η πα­γκό­σμια «πίτα» μι­κραί­νει, ο πό­λε­μος για τα με­ρί­δια οξύ­νε­ται. Αυτά τα ρήγ­μα­τα στον πλα­νή­τη της «πα­γκο­σμιο­ποί­η­σης» και η όξυν­ση των αντα­γω­νι­σμών ασφα­λώς σχε­τί­ζο­νται και με τις ανα­τρο­πές συ­σχε­τι­σμών που προ­κα­λεί η ανι­σό­με­τρη ανά­πτυ­ξη, η ρα­γδαία αύ­ξη­ση του οι­κο­νο­μι­κού και πο­λι­τι­κού ει­δι­κού βά­ρους της Κίνας που απει­λεί ευ­θέ­ως την πρω­το­κα­θε­δρία των ΗΠΑ, η μεί­ω­ση του ει­δι­κού βά­ρους της Ευ­ρώ­πης σε σχέση με Κίνα - Ινδία, η υπο­βάθ­μι­ση ευ­ρω­παϊ­κών δυ­νά­με­ων του G-7 (Γαλ­λία, Ιτα­λία) κ.λπ. Όμως αυτό που κάνει τη γό­μω­ση αυτής της «βόμ­βας» εξαι­ρε­τι­κά εκρη­κτι­κή είναι η κα­πι­τα­λι­στι­κή κρίση, δη­λα­δή η έκρη­ξη των αντι­φά­σε­ων του νε­ο­φι­λε­λεύ­θε­ρου μο­ντέ­λου συσ­σώ­ρευ­σης.  

Αν η ερ­μη­νεία στα «μυ­στή­ρια» του πλη­θω­ρι­σμού, της πα­ρα­γω­γι­κό­τη­τας, των υψη­λών κερ­δών με χα­μη­λή ανά­πτυ­ξη και ισχνές επεν­δύ­σεις είναι αυτή, το πο­λι­τι­κό συ­μπέ­ρα­σμα είναι τούτο: ο κα­πι­τα­λι­σμός δεν έχει δώσει στι­βα­ρές απα­ντή­σεις στη δο­μι­κή του κρίση, με απο­τέ­λε­σμα να εξα­κο­λου­θεί να πατά σε σαθρό έδα­φος και ο κίν­δυ­νος μιας κα­τα­στρο­φι­κής «επι­στρο­φής» της κρί­σης του 2008 να πα­ρα­μέ­νει ισχυ­ρός. Το ζή­τη­μα δεν είναι αν τα χρη­μα­τι­στή­ρια και οι αγο­ρές ομο­λό­γων θα «διορ­θώ­σουν», αν δη­λα­δή θα σκά­σουν κά­ποιες από τις χρη­μα­το-οι­κο­νο­μι­κές φού­σκες (αυτό το έχουν εν­σω­μα­τώ­σει στις προ­βλέ­ψεις τους ακόμη και οι ανα­λυ­τές και εκ­πρό­σω­ποι του συ­στή­μα­τος). Το ζή­τη­μα είναι ότι αυτό θα προ­κα­λέ­σει νέο κύμα αστά­θειας σε ένα οι­κο­δό­μη­μα ήδη ρηγ­μα­τω­μέ­νο, με άδηλη κα­τά­λη­ξη…

ΠΙ­ΝΑ­ΚΕΣ

Ιστο­ρι­κή με­τα­βο­λή βα­σι­κών οι­κο­νο­μι­κών με­γε­θών

(1965, 2007, 2016)*

ΗΠΑ

                                                1965            2007            2016

Κα­θα­ρά κέρδη*                          76,3             96,1             101,1          

Αύ­ξη­ση ΑΕΠ%**                        8,4               3,1               1,5

Αύ­ξη­ση κε­φα­λαί­ου%***             3,5               2,8               1,7

Ηνω­μέ­νο Βα­σί­λειο

                                                1965            2007            2016

Κα­θα­ρά κέρδη*                          82,8             112,6           112,1

Αύ­ξη­ση ΑΕΠ**                           8,1               5,1               3,8

Αύ­ξη­ση κε­φα­λαί­ου***                2,9               1,9               1,5

Γερ­μα­νία

                                                1965            2007            2016

Κα­θα­ρά κέρδη*                          91                114,5           102,9

Αύ­ξη­ση ΑΕΠ**                           -                  4,75             3,1

Αύ­ξη­ση κε­φα­λαί­ου***                -                  1,1               0,85  

Ια­πω­νία

                                              1965            2007            2016

Κα­θα­ρά κέρδη*                          72,3             109,2           123,8

Αύ­ξη­ση ΑΕΠ**                           11,3             1,3               0,7

Αύ­ξη­ση κε­φα­λαί­ου***                4,7               0,4               0,2

Γαλ­λία

                                                1965            2007            2016

Κα­θα­ρά κέρδη*                          94,2             122,1           94,6

Αύ­ξη­ση ΑΕΠ**                           8                 5,1               2

Αύ­ξη­ση κε­φα­λαί­ου***                4,7               2,4               1,3

Ιτα­λία

                                                1965            2007            2016

Κα­θα­ρά κέρδη*                          94,3             130              103,2

Αύ­ξη­ση ΑΕΠ**                           8                 3,6               2,4

Αύ­ξη­ση κε­φα­λαί­ου**                  3,4               2                 -0,2

*1965: έτος «συ­ντο­νι­σμού» της κο­ρύ­φω­σης του με­τα­πο­λε­μι­κού ανα­πτυ­ξια­κού «μπουμ» σε ΗΠΑ και Ευ­ρώ­πη

2007: έτος κο­ρύ­φω­σης του κύ­κλου ανά­πτυ­ξης πριν το ξέ­σπα­σμα της τε­λευ­ταί­ας κρί­σης

2016: τα τε­λευ­ταία δια­θέ­σι­μα στοι­χεία 8 χρό­νια μετά το ξέ­σπα­σμα της κρί­σης

Πηγή: AMECO
 

Ση­μειώ­σεις:

1. Του Mohamed A. El-Erian, «10 χρό­νια μετά την κρίση, ο κίν­δυ­νος στο χρη­μα­το­πι­στω­τι­κό σύ­στη­μα πα­ρα­μέ­νει με­γά­λος», Financial Times 11/8/2017 .

2. Frank Partnoy, «Η οι­κο­νο­μι­κή κρίση και ο φόβος του σί­κου­ελ», Financial Times, 2/8/2017

Πηγή: rproject.gr

Οι περισσότεροι άνθρωποι (και πολιτικοί) δεν πιστεύουν (ή δεν θέλουν ή δεν τους συμφέρει να πιστεύουν) ότι ένας πυρηνικός πόλεμος είναι δυνατός.

Αυτός ακριβώς είναι ένας λόγος που ένας πυρηνικός πόλεμος μπορεί να γίνει. ‘Όταν δεν πιστεύεις ότι υπάρχει απειλή, τότε δεν κινητοποιείσαι για να την αποτρέψεις αποτελεσματικά.

Μια τέτοια κατάσταση, ειρήσθω εν παρόδω, ήταν που επέτρεψε και τον Α’ και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στην πρώτη περίπτωση και τα δύο στρατόπεδα περίμεναν ότι το άλλο θα υποχωρήσει. Από «μπλόφα» σε «μπλόφα», καταλήξαμε στην πρώτη από τις μεγάλες ανθρωποσφαγές του 20ού αιώνα.

Δύο δεκαετίες αργότερα, το Παρίσι, το Λονδίνο και η Μόσχα δεν θέλησαν να πιστέψουν ότι ο Χίτλερ ετοιμαζόταν να τους επιτεθεί. Βαυκαλίστηκαν τυχοδιωκτικά και καιροσκοπικά με την εκτίμηση ότι θα μπορούσαν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, να τα βρουν μαζί του. ‘Όχι μόνο δεν έκαναν τίποτα για να τον εμποδίσουν, αλλά και τον διευκόλυναν σημαντικά με την πολιτική τους.

Το 1940, η Γαλλία κατελήφθη και ντροπιάστηκε συνθηκολογώντας, η ΕΣΣΔ παρολίγον να καταστραφεί (συνέβαλε καθοριστικά στο να μη συμβεί αυτό και η αντίσταση των Ελλήνων τότε στον Φασισμό και οι Κρητικοί που αποδεκάτισαν τους Γερμανούς αλεξιπτωτιστές, κάτι που ίσως να πληρώνουμε ακόμα). Η Βρετανία επεβίωσε, αναγκάστηκε όμως να παραιτηθεί οριστικά από ότι απέμενε από την Αυτοκρατορία της.

Το 1945 έγινε το αντίθετο. Μια ισχυρή μερίδα του αμερικανικού κατεστημένου ήταν έτοιμη να πάει σε τρίτο παγκόσμιο πόλεμο με τη Σοβιετική ‘Ενωση, τότε μάλιστα, και μέχρι το 1949, η Ουάσιγκτον είχε και το μονοπώλιο του πυρηνικού όπλου. Ποιος την εμπόδισε; ‘Όχι τόσο τα όπλα της Ρωσίας, όσο η τεράστια και παγκόσμια πολιτική ακτινοβολία της την επαύριο της νίκης επί του Φασισμού, η ύπαρξη ενόπλων κινητοποιημένων λαών σε μεγάλο τμήμα της ευρωπαϊκής ηπείρου, συχνά υπό την ηγεσία κομμουνιστικών αντιστασιακών κινημάτων, η εναργής συνείδηση όλης της ανθρωπότητας για το τι σημαίνει Πόλεμος.

Δυστυχώς, οι παγκόσμιες πολιτικές συνθήκες σήμερα, είναι που συνιστούν τη μεγαλύτερη απειλή για την ειρήνη. Ζούμε μια τρομερή υποχώρηση της πολιτικής συνείδησης παγκόσμια και μια αποσύνθεση της πολιτικής σκέψης – αυτή ακριβώς που επέτρεψε σε ένα κλόουν να παραστήσει τον αγωνιστή υπέρ της ειρήνης (!) και να παγιδεύσει τόσους ανθρώπους και δυνάμεις στις Ηνωμένες Πολιτείες και παγκοσμίως.

Η προειδοποίηση της Κίνας

Στις αρχές Αυγούστου η κινεζική ηγεσία αποφάσισε ότι το πράγμα παρατράβηξε. Η πολιτική κατευνασμού της αμερικανικής επιθετικότητας και πιέσεων στη Βόρειο Κορέα, που εφήρμοσε το Πεκίνο, όπως επίσης η Μόσχα και οι Ευρωπαίοι, δεν φαινόταν να αποτρέπει, αντίθετα, έκανε πιο πιθανό το ενδεχόμενο ενός πολέμου στην βορειοανατολική Ασία.

Η Κίνα, όπως και όλα τα μέλη του ΣΑ του ΟΗΕ, είχαν ήδη επιβάλλει στη Βόρειο Κορέα σκληρές κυρώσεις, παρόλο που όλος ο κόσμος γνωρίζει από τα προηγούμενα παραδείγματα (π.χ. Γιουγκοσλαβία ή Ιράκ) ότι αυτές οι κυρώσεις πλήττουν πάντα τους λαούς και όχι τα καθεστώτα, δεν επιτυγχάνουν το αποτέλεσμα που λένε ότι επιδιώκουν και αποτελούν συνήθως τον προθάλαμο στρατιωτικής επίθεσης κατά του «τιμωρούμενου» κράτους.  

Αλλά, αντί η πολιτική τους να οδηγήσει σε κάποιο μαλάκωμα της αμερικανικής στάσης, οδήγησε σε σκλήρυνση, ωθώντας ταυτόχρονα τη Βόρειο Κορέα στη μόνη εναπομένουσα στρατηγική, την απειλή του Σαμψών «Αποθανέτω η Ψυχή μου μετά των Αλλοφύλων». Άλλωστε, ακόμα κι αν η ηγεσία της Βόρειας Κορέας είχε αμφιβολίες, γνωρίζει πολύ καλά τι έπαθαν ο Σαντάμ Χουσεΐν, ο Καντάφι και ο Άσαντ, αφού «συμμορφώθηκαν» με τις απαιτήσεις ελέγχου των εξοπλισμών τους.

Ο Τραμπ και ο Υπουργός Άμυνας Ματίς (που μάλιστα εμφανίζεται ως «μετριοπαθής» και «φωνή της λογικής» στην αμερικανική κυβέρνηση από τον τύπο!), διετύπωσαν στις αρχές Αυγούστου,  πρωτοφανείς απειλές «τερματισμού» του καθεστώτος της Βόρειας Κορέας αλλά και «καταστροφής» του πληθυσμού της. Στον αμερικανικό τύπο διέρρευσαν πληροφορίες ότι βομβαρδιστικά Β1 είναι έτοιμα να απογειωθούν από το Γκουάμ  για να πλήξουν την χώρα. Στις 8 Αυγούστου, δύο Β1 πέταξαν κοντά στην Κορέα.

Το Πεκίνο δεν έχει καμία διάθεση να πάει σε σύγκρουση με τις ΗΠΑ. Λέγεται ότι η παρακαταθήκη του Ντενγκ στους συμπατριώτες του είναι να έχουν ειρήνη τουλάχιστο μισό αιώνα με την υπερδύναμη. Στο Πεκίνο άλλωστε (όπως και στη Μόσχα) υπάρχει αναπόφευκτα και ένα ισχυρό λόμπυ υπέρ της διατήρησης, πάση θυσία, καλών σχέσεων με τη Δύση, με ισχυρό κοινωνικό έρεισμα αφού εκφράζει τη νεοσχηματιζόμενη αστική τάξη της Κϊνας.

Πίσω από τον ασαφή όρο «παγκοσμιοποίηση», υπάρχει μια ολοκληρωτική «Αυτοκρατορία του Χρήματος» και αυτή η Αυτοκρατορία είναι ένα παγκόσμιο κόμμα που βρίσκεται σε όλα τα κέντρα του κόσμου. ‘Οσο για τη «διαθήκη» του Ντενγκ, το πρόβλημα είναι ότι η ειρήνη θέλει δύο, ενώ για τον πόλεμο φτάνει ένας! Αν αυτή ήταν η γνώμη του Ντενγκ,  δεν σημαίνει αναγκαστικά ότι και η Ουάσιγκτων θα συμφωνήσει, θα αφήσει δηλαδή την Κίνα να αναπτυχθεί μέχρι να γίνει ισοδύναμη με την Αμερική!

Στις 10 Αυγούστου το Πεκίνο αποφάσισε να αντιδράσει. Η εφημερίδα Global Times,  ιδιοκτησία της «Λαϊκής Ημερησίας», οργάνου του κυβερνώντος Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας, δημοσίευσε ένα κύριο άρθρο ασυνήθιστης σαφήνειας. Προειδοποιούσε, μεταξύ άλλων, τις ΗΠΑ να μην επιτεθούν στη Βόρειο Κορέα «απρόκλητες» και να μη δοκιμάσουν να μεταβάλουν με στρατιωτικά μέσα το καθεστώς της και την ισορροπία δυνάμεων στην κορεατική χερσόνησο γιατί, αν δοκιμάσουν να το κάνουν, το Πεκίνο «θα τις  εμποδίσει». Ταυτόχρονα, ζητούσε από τη Βόρειο Κορέα να μην εκτοξεύσει πυραύλους που απειλούν το “αμερικανικό έδαφος” γιατί, αν το κάνει, θα την αφήσει ανυπεράσπιστη.

Η Κίνα μόνο ένα μέσο έχει για να «εμποδίσει» τους Αμερικανούς να επιτεθούν στη Βόρειο Κορέα και να μεταβάλλουν την κατάσταση πραγμάτων στην κορεατική χερσόνησο. Το μέσο αυτό είναι οι ένοπλες δυνάμεις της.

Αλλά μια στρατιωτική εμπλοκή Κινέζων και Αμερικανών στην Κορέα συνεπάγεται αυξημένο κίνδυνο παγκόσμιας πυρηνικής σύρραξης.

Ήδη, στις αρχές της δεκαετίας του 2000, το αμερικανικό Πεντάγωνο (κατά τη «μεσοβασιλεία» μεταξύ Κλίντον και υιού Μπους, πιθανώς για να μην πάρει κανείς την ευθύνη) έκανε ασκήσεις επί χάρτου με σενάριο έναν κυβερνοπόλεμο με την Κίνα στον Ειρηνικό, το 2017,  με περιορισμένη χρήση πυρηνικών όπλων.

Οι Κινέζοι αντικατέστησαν το προσωπικό που χειρίζεται τα κορεατικά θέματα και μετά το δημοσίευμα της Global Times, ο Πρόεδρος Σι τηλεφώνησε στον Τραμπ και ζήτησε αποφυγή εμπρηστικών δηλώσεων και ενεργειών, ο Κινέζος Υπουργός Eξωτερικών τηλεφώνησε στον Ρώσο ομόλογό του και του είπε, σύμφωνα με την ανακοίνωση, ότι δεν μπορεί η Κίνα και η Ρωσία να αφήνουν κάποιον να κάνει ότι θέλει στην «αυλή» τους.

Μια συμμαχία Ρωσίας – Κίνας είναι  ισχυρός παράγων ανάσχεσης της Υπερδύναμης, το ζήτημα είναι όμως ότι η πρακτική λειτουργία «αντιηγεμονικών» συμμαχιών προσκρούει ενίοτε στην επιθυμία κάθε «πόλου» να μην έρθει σε αντιπαράθεση με την υπερδύναμη, παρά μόνο όταν απειλούνται τα δικά του ζωτικά συμφέροντα. Το Πεκίνο κράτησε για παράδειγμα πολύ χαμηλό προφίλ στις μεσανατολικές συρράξεις, που όμως ήταν και η «εισαγωγή» στην κορεατική κρίση που τώρα αντιμετωπίζει.

Οι εναλλακτικοί πόλοι του διεθνούς συστήματος, αθροιζόμενοι, έχουν πολύ μεγαλύτερη ισχύ από την Υπερδύναμη, το πλεονέκτημα όμως της τελευταίας είναι ότι, σε αντίθεση με τους αντιπάλους της, έχει μια πλήρη παγκόσμια, όχι μερική και περιφερειακή, στρατηγική.

Η προειδοποίηση της Global Times θύμισε σε ορισμένους αναλυτές, τηρουμένων των αναλογιών,  την ανάλογη που απηύθυνε ο Τσου Εν Λάι στον Πρόεδρο Τρούμαν τον Αύγουστο του 1950, πάλι για την Κορέα. Ο Τρούμαν τη χαρακτήρισε «μπλόφα» και οι Αμερικανοί έτριβαν τα μάτια τους όταν τον Οκτώβριο του 1950 ο κινεζικός στρατός επενέβαινε στην κορεατική χερσόνησο και άρχιζε ένας από τους αγριότερους πολέμους της ιστορίας, με την αεροπορία των ΗΠΑ να ισοπεδώνει όλες ανεξαιρέτως τις κορεατικές πόλεις. «’Εκανα εμετό με όσα είδα στην Κορέα», ομολόγησε ο στρατηγός Μακ Άρθουρ ενώπιον του Κογκρέσου. Πιστεύεται ότι ο ίδιος ζήτησε χρήση ατομικών όπλων, αλλά οι πολιτικές συνθήκες την απέτρεψαν.

Τραμπ – απότομη προσγείωση

Πριν εκλεγεί, ο Ν. Τραμπ εμφανίστηκε από τους οπαδούς του, και στην Αμερική και παγκοσμίως, ως φίλος της Ρωσίας, απομονωτιστής, αντίπαλος των πολέμων, επιφυλακτικός αν όχι απορριπτικός για το ΝΑΤΟ και διάφορα άλλα.

Ήδη, μόνο στο πρώτο εξάμηνο της θητείας του, το ενδεχόμενο πυρηνικής σύγκρουσης με τη Ρωσία ή/και την Κίνα έγινε ορατό τρεις φορές! Πριν από την τωρινή κρίση με την Κορέα, είχαμε τον Απρίλιο, τον αμερικανικό βομβαρδισμό της Συρίας, όπου σταθμεύουν ρωσικές δυνάμεις, τις απειλές Τίλερσον προς τη Μόσχα – «με μας ή με τον ‘Ασαντ» και την υπενθύμιση από τη Ρωσία της ετοιμότητας των πυρηνικών στρατηγικών δυνάμεών της, όπως και το προηγούμενο επεισόδιο Απριλίου κατά της Βορείου Κορέας.

Καθόλου άσχημα για έξη μήνες. Πόσο μάλλον αν προσθέσουμε την έναρξη προετοιμασίας πολέμου κατά του Ιράν (δήλωση του Προέδρου Τραμπ ότι δεν εκπληρώνει τη συμφωνία για τα πυρηνικά), την απειλή Τραμπ για στρατιωτική επέμβαση στη Βενεζουέλα, τη δοκιμή νέων αποσταθεροποιητικών όπλων από τις ΗΠΑ, συμβατικών και ατομικών, ικανών να πλήξουν τα καταφύγια ηγετών εχθρικών χωρών, την στρατιωτική περικύκλωση της Ρωσίας από το ΝΑΤΟ, τις απειλές του Υπουργού ‘Αμυνας της κυβέρνησης Τραμπ ότι θα εξοπλίσει με βαριά, καθαρά επιθετικά όπλα την Ουκρανία, την επικράτηση των νεοσυντηρητικών επί των απόψεων της ηγεσίας των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων με αποτέλεσμα την κατάληψη της Μοσούλης με ισοπέδωση.

Μπορεί κανείς να πιστεύει ότι θέλει για τον Τραμπ. Δεν είναι αντικείμενο του παρόντος άρθρου να αναλύσει τις απίθανες ανοησίες που ελέχθησαν – και λέγονται ακόμα – για το τι είναι αυτός ο άνθρωπος, η εκλογή του οποίου συνιστά πιθανώς μια από τις μεγαλύτερες και πιο επικίνδυνες συνωμοσίες και απάτες της παγκόσμιας ιστορίας. Η διαφορά των έξυπνων ανθρώπων από τους άλλους δεν είναι ότι δεν κάνουν λάθη, ενίοτε και πολύ σοβαρά λάθη.

‘Ολοι κάνουν λάθη. Τα λάθη είναι όχι μόνο αναπόφευκτα, αλλά και «επιθυμητά» κατά κάποιο τρόπο, γιατί είναι μια εκπαιδευτική διαδικασία. «Ο μεγαλύτερος δάσκαλός μου ήταν τα λάθη μου», είπε ο Μεγάλος Πέτρος. Η διαφορά των έξυπνων ανθρώπων από τους …άλλους, έγκειται στην ικανότητά τους να αντιληφθούν γρήγορα, να διορθώσουν, όσο είναι δυνατό, και να διδαχθούν από τα λάθη τους.

Αυτό που γίνεται μπροστά στα μάτια μας, στην πράξη και αυτό είναι που μετράει, είναι ότι, επί των ημερών του κ. Τραμπ, αναβιώνει η γνωστή και δημοσιευμένη από δεκαετιών στρατηγική του «Κόμματος του Πολέμου» και των Νεοσυντηρητικών, που περιλαμβάνει την καταστροφή σχεδόν όλων των καθεστώτων της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Κορέας και που δεν είναι παρά μια άσκηση περικύκλωσης και εξουδετέρωσης, τελικά, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, της Ρωσίας, της Κίνας, αλλά και της Ευρώπης ακόμα, ως δυνατότητας. Ένας πολιτικός που συνδέεται στενά με το «όραμα» των Νεοσυντηρητικών, ο Μ. Νετανιάχου, το είπε καθαρά στην πρώτη δήλωσή του μετά τον βομβαρδισμό της Συρίας τον Απρίλιο. Αφού συνεχάρη τους Αμερικανούς, πρόσθεσε ότι ελπίζει η Τεχεράνη, η Βόρειος Κορέα και «άλλοι» να «πάρουν το μήνυμα».

Ακόμα μεγαλύτερη σημασία από το  τι πιστεύει ή δεν πιστεύει ο Τραμπ, αν και ποιοι τον «χειραγωγούν», αν θέλει ή πιέζεται να κάνει ότι θέλει, είναι αυτό που κάνει η κυβέρνησή του. Και η κυβέρνησή του πάει full steam για παγκόσμια σύρραξή, ή τουλάχιστον απειλεί με μια τέτοια σύρραξη, αν βασιστούμε για να την κρίνουμε στα γεγονότα, στο τι συμβαίνει και όχι στο τι νομίζουμε, τι μας λένε, τι θέλουμε ή τι έχουμε συμφέρον  να πιστεύουμε ότι συμβαίνει.

Το ζήτημα του πολέμου και του ιμπεριαλισμού δεν είναι άλλωστε θέμα προσωπικού γούστου του α’ ή β’ ηγέτη. Οι προσωπικότητες έχουν πράγματι τεράστια σημασία και μπορεί όντως να κάνουν τη διαφορά σε κρίσιμα σημεία της ιστορικής εξέλιξης. ‘Οσο όμως η βαθειά, ολόπλευρη κρίση του παγκόσμιου συστήματος είναι μαζί μας και όσο γίνεται οξύτερη, χωρίς μάλιστα πολιτικές δυνάμεις, κοινωνίες, ηγεσίες, διανοούμενοι να θέτουν συνειδητά το καθήκον δημιουργίας αξιόπιστων εναλλακτικών λύσεων, το ενδεχόμενο μιας παγκόσμιας καταστροφής θα παραμένει επίσης πάρα πολύ μαζί μας.

Το άρθρο των Global Times της 10^ης Αυγούστου έχει ενδιαφέρον και γιατί εντοπίζει και αναλύει έναν μηχανισμό με τον οποίο μπορεί οι ΗΠΑ και η Βόρειος Κορέα να εμπλακούν από κακούς υπολογισμούς σε ένα παιχνίδι που υπερβαίνει τις ικανότητές τους, οδηγούμενες χωρίς πρόθεση για κάτι τέτοιο στον πόλεμο.

Αυτό που δεν εξετάζει το άρθρο είναι η πιθανότητα να υπάρχει «κρυμμένος Αλκιβιάδης» στο σύστημα (με την έννοια μιας αποφασιστικής μειοψηφίας, όπως αυτή που κέρδισε τελικά την πλειοψηφία στη Συνέλευση των Αθηναίων υπέρ της σικελικής εκστρατείας, όπως τη διαιώνισε ο Θουκυδίδης), ο οποίος να χρειάζεται τελικά να γίνει κάπου ένας πυρηνικός πόλεμος, γιατί μόνο τρομάζοντας την ανθρωπότητα θα μπορούσε να πετύχει τους στόχους του. Εκεί οδηγεί στην ακρότητά της η ίδια η λογική της στρατηγικής του Χάους. Ο απόλυτος τρόμος θα ήταν ίσως και ένας τρόπος να αποδεχθούν οι άνθρωποι την ιδέα ενός παγκόσμιου Δικτάτορα, έστω και με τίμημα την προσωρινή τους επιβίωση ως Δούλων.

Ήδη άλλωστε, είναι απολύτως σαφές ότι το πρόγραμμα στρατιωτικής ανατροπής των καθεστώτων του Ιράν και της Βόρειας Κορέας, που εξ αρχής περιλαμβανόταν στην στρατηγική του Κόμματος του Πολέμου και των Νεοσυντηρητικών, δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί με συμβατικά στρατιωτικά μέσα. Οδηγεί αναπόφευκτα σε χρήση πυρηνικών όπλων.

Ακόμα κι αν δεν χρησιμοποιηθούν πυρηνικά σύντομα στην Κορέα, μια παράπλευρη αλλά πολύ σημαντική παρενέργεια της τωρινής κρίσης είναι ότι η παγκόσμια κοινή γνώμη εξοικειώνεται με την ιδέα χρήσης των πυρηνικών όπλων, ένα ταμπού της εποχής μετά το 1945. ‘Όταν εκφέρονται τερατώδεις απειλές εναντίον μιας χώρας και κανείς σχεδόν διεθνώς δεν αντιδρά, αυτό τις νομιμοποιεί.

Η αφωνία του κόσμου

Το χειρότερο δεν είναι καν αυτά που κάνει η Ουάσιγκτων επί Τραμπ. Το χειρότερο είναι ότι δεν “κουνιέται φύλλο” σε όλο τον κόσμο. Τον Φεβρουάριο 2003, όταν οι Αμερικανοί ετοίμαζαν την εισβολή στο Ιράκ, μαζί με τους Βρετανούς, τους Αυστραλούς και τους Πολωνούς, εκατομμύρια διαδηλωτών βγήκαν παγκοσμίως στο δρόμο για να τους εμποδίσουν.

Ο «τελευταίος των Γκωλικών», ο Πρωθυπουργός της Γαλλίας Ντομινίκ ντε Βιλπέν έγινε το σύμβολο όλης της πολιτισμένης ανθρωπότητας, όταν κατακεραύνωσε, με μια ιστορική ομιλία του στο Συμβούλιο Ασφαλείας,  τις ΗΠΑ για τη σχεδιαζόμενη τότε εισβολή στο Ιράκ. Μετά βέβαια, είναι αλήθεια, ότι και ο Πρόεδρος Σιράκ και ο Καγκελλάριος Σρέντερ κατατρόμαξαν από το ίδιο το θάρρος που επέδειξαν και ανέκρουσαν πρύμνα, συμβάλλοντας έτσι να μην υπάρχει πλέον ούτε ίχνος ανεξαρτησίας στα ευρωπαϊκά κράτη και να έχει καταστραφεί η μισή Μέση Ανατολή και να απειλούμαστε πλέον όχι μόνο με τρομερούς συμβατικούς, αλλά και με πυρηνικούς πολέμους!

Σε όλη την ιστορική περίοδο μετά το 1945 υπήρξε ένα ισχυρότατο φιλειρηνικό, αντιπολεμικό και αντιπυρηνικό κίνημα. Αυτό απέτρεψε έναν τρίτο παγκόσμιο πόλεμο μεταξύ 1945 και 1949, όταν η Μόσχα δεν είχε ακόμα πυρηνικά όπλα, αυτό συνέβαλε επίσης καθοριστικά στη δημιουργία μιας δομής στοιχειώδους ελέγχου των εξοπλισμών μεταξύ ΗΠΑ και ΕΣΣΔ, αυτό εμπόδισε τους Αμερικανούς να χρησιμοποιήσουν ατομικά όπλα στην Κορέα και στο Βιετνάμ. Οι πόλεμοι της Αλγερίας και του Βιετνάμ κερδήθηκαν εξίσου στα πεδία των μαχών και στους δρόμους των ευρωπαϊκών και αμερικανικών μεγαλουπόλεων.

Μια σειρά σπουδαίων διανοούμενων και επιστημόνων, όπως ο ‘Αλμπερτ Αϊνστάιν και πολλοί άλλοι, τάχθηκαν εναντίον του Πολέμου. Ο Ντε Γκωλ διαφώνησε με τον πόλεμο στο Βιετνάμ. Ακόμα κι όταν του πρότειναν να συλλάβει τον Ζαν Πωλ Σαρτρ, μεσούντος του πολέμου στην Αλγερία, ο Στρατηγός λέγεται ότι απήντησε «δεν συλλαμβάνεις τον Βολταίρο». Στη Γερμανία ο Βίλυ Μπραντ άνοιγε τον δρόμο στην Οστπολιτίκ.

Σήμερα δεν υπάρχουν διανοούμενοι και οι «πολιτικοί» έχουν μετατραπεί σε (συχνά εκβιάσιμους) υπαλλήλους τραπεζών. Τα αντιπολεμικά κινήματα και όλα τα κινήματα αμφισβήτησης δεν υπάρχουν ή είναι πολύ περιορισμένα. Μια εκφυλισμένη «αριστερά» τάσσεται συχνά υπέρ του «δικού της» ιμπεριαλισμού, χρησιμοποιώντας τις ορθές ή εσφαλμένες κριτικές εναντίον του καθεστώτος των τρίτων χωρών για να επιτρέπει στρατιωτικές επεμβάσεις σε όλο τον κόσμο. Ζούμε δηλαδή σε μια περίοδο πρωτοφανούς υποχώρησης της ανθρώπινης συνείδησης.

Ακόμα όμως και μεταξύ πυρηνικών δυνάμεων, η ύπαρξη πυρηνικής ισοτιμίας είναι μακροχρονίως αναγκαία συνθήκη αποτροπής του πυρηνικού πολέμου, όχι όμως και ικανή.  Ξέρουμε τώρα ότι στη σύσκεψη για την Κούβα που αποφάσισε αν θα γίνει ή όχι παγκόσμιος πυρηνικός πόλεμος, όλοι οι συμμετέχοντες ήταν υπέρ του πολέμου, εκτός από δύο πρόσωπα, τον Πρόεδρο Κένεντι και τον αδελφό του. Η ύπαρξή τους όμως εκεί μέσα δεν μπορεί να θεωρηθεί τυχαίο γεγονός.

Αντανακλούσε την ιδεολογία, την πολιτική ατμόσφαιρα, τις αντιλήψεις, της κοινωνικές δυνάμεις της εποχής τους, τον καπιταλισμό του 1960 και όχι αυτόν που έχουμε τώρα.

Η εκδίκηση της πολιτικής

Η ανακάλυψη των πυρηνικών όπλων τροποποίησε βαθιά, αλλά δεν ακύρωσε το αξίωμα του Κλαζούζεβιτς: Ο Πόλεμος είναι συνέχεια της Πολιτικής με άλλα μέσα.

Γιατί οι κοινωνίες δεν είναι ανόργανη ύλη, δεν καθορίζεται ντετερμινιστικά η πορεία τους. Πίσω από κάθε απόφαση χρήσης ενός όπλου υπάρχει μια ανθρώπινη βούληση. Οι άνθρωποι όμως είναι ικανοί για λογικές, αλλά και για εντελώς παράλογες συμπεριφορές, για σωφροσύνη και για παραφροσύνη.

Για να λειτουργήσει η πυρηνική αποτροπή χρειάζεται ένα μίνιμουμ επίπεδο ορθολογισμού στο παγκόσμιο σύστημα, αλλιώς η ύπαρξη πυρηνικών οπλοστασίων μπορεί να οδηγήσει σε αμοιβαία καταστροφή. Κι αυτό που βλέπουμε σήμερα στο παγκόσμιο σύστημα είναι η σταδιακή καταστροφή του ορθολογισμού, σύμπτωμα κοινωνιών που δεν μπορούν να λύσουν τα προβλήματά τους.

Ο Μαρξ είπε ότι οι άνθρωποι, οι κοινωνίες βάζουν στον εαυτό τους τα προβλήματα που μπορούν να λύσουν. Προφανώς δεν βάζουν αυτά που δεν μπορούν να λύσουν. ‘Η τα βάζουν με λάθος, καταστροφικό και παραπλανητικό τρόπο (όπως συνέβη με τους ολοκληρωτισμούς του μεσοπολέμου ή με τον Τραμπ και την Λεπέν σήμερα).

Ο ίδιος ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών π.χ. αμφισβητεί ανοιχτά τα πορίσματα της Επιστήμης, δηλαδή την Επιστήμη, στο μείζον, καθοριστικής σημασίας για την επιβίωση της ζωής πρόβλημα της Κλιματικής Αλλαγής.

Αμερικανοί επίσημοι συγκρίνουν τον Πούτιν με τον Χίτλερ, δηλαδή πληροφορούν τους Ρώσους αναλυτές ότι πιθανώς ετοιμάζουν πόλεμο εναντίον της Ρωσίας. Τι θα γίνει αύριο αν συμβεί ένα λάθος στα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης, όπως τόσες φορές στην ιστορία;

Αυτοί που θα πρέπει να πάρουν τις αποφάσεις, θα επηρεαστούν όχι μόνο από αυτό που βλέπουν στις οθόνες των ραντάρ, αλλά και από αυτό που εκτιμούν ως πιθανό να συμβαίνει. Πολύ περισσότερο όταν αυτά θα συμβαίνουν σε ένα κυβερνο-περιβάλλον διασποράς πληροφορίας με ρυθμούς και σε ποσότητες που υπερβαίνουν την ικανότητα του ανθρώπινου μυαλού να τις αξιολογήσει.

Η ψυχροπολεμική ρητορεία που άρχισε η Κυρία Κλίντον και συνεχίζει με έργα, όχι με λόγια, ο Τραμπ, καταστρέφει το ελάχιστο κοινά αποδεκτών κανόνων συμπεριφοράς, την ελάχιστη βάση κοινής κατανόησης του κόσμου, μεταξύ των πυρηνικών υπερδυνάμεων. Το ίδιο άλλωστε έκανε και η κατάργηση της συνθήκης για τα αντιβαλλιστικά όπλα ΑΒΜ, καταστρέφοντας το θεμέλιο της δομής του ελέγχου των εξοπλισμών που επέβαλλε μάλιστα η ίδια η Αμερική, για να αποτρέψει από τον κίνδυνο αιφνιδιαστικού πρώτου πλήγματος.

Σήμερα στην Αμερική, δεν κουβεντιάζουν για την πολιτική της χώρας τους ή για την πολιτική της Ρωσίας και της Κίνας. Δεν κουβεντιάζουν ούτε για το τι περιέχουν ή όχι τα μέιλ της Κλίντον ή τι πραγματικά κάνει ο Τραμπ. Κουβεντιάζουν αν οι Ρώσοι υπέκλεψαν ή όχι αυτά τα μέιλ. Επιχειρείται δηλαδή να ταυτισθεί μια βασικά φιλειρηνική δύναμη, όπως η Ρωσία, με έναν Πρόεδρο που η οικονομική και κοινωνική του πολιτική έρχεται σε σύγκρουση με μεγάλα τμήματα της αμερικανικής κοινωνίας. Τα  τμήματα αυτά αντικειμενικά θα μπορούσαν να είναι «σύμμαχα» με τη Ρωσία στην επιδίωξη ανατροπής των παγκόσμιων πολεμικών τυχοδιωκτισμών, όπως σε μεγάλο βαθμό έγινε σε όλη τη μεταπολεμική περίοδο, γιατί αυτοί οι τυχοδιωκτισμοί δεν είναι προς το συμφέρον τους. (1)

Μόνο η επανεμφάνιση της πολιτικής μπορεί να σταματήσει την πορεία προς τον Πόλεμο – η ισοτιμία στα όπλα δεν φτάνει. Μόνο η έγκαιρη συνειδητοποίηση των κινδύνων και η κινητοποίηση παγκοσμίως για να αποτραπούν, της κοινής γνώμης και των πολιτικών δυνάμεων, μπορεί να αποτρέψει τον πόλεμο. Μακροχρόνια άλλωστε είναι αδύνατο να καταπολεμηθεί το σύμπτωμα χωρίς να πολεμηθεί η αιτία.

Μόνο η εμφάνιση μιας σοβαρής ολοκληρωμένης εναλλακτικής σε έναν κόσμο «προϊστορικό και βάρβαρο» στην οικονομία, στις κοινωνικές και τις διεθνείς σχέσεις, στον Πολιτισμό, ενός εναλλακτικού οράματος στην ιδεολογία του παγκόσμιου χρηματιστικού κεφαλαίου που σήμερα κυριαρχεί, μόνο η κινητοποίηση μεγάλων κοινωνικών δυνάμεων, διανοουμένων και κρατών, μπορεί να λύσει και το πρόβλημα του πολέμου και της επιβίωσης της ανθρωπότητας.

Σημείωση

1.   Το ενδιαφέρον είναι ότι η απίθανη υπόθεση Τραμπ εξ αντικειμένου επέφερε βαρύ πλήγμα και στην εικόνα της Αμερικής ως «εχθρού» στη ρωσική κοινή γνώμη. ‘Όταν η Μοσκόβσκι Κομσομόλετς γράφει π.χ. τόσο μεγάλες ανοησίες όπως ότι η εκλογή Τραμπ στον Λευκό Οίκο είναι σαν την κατάληψη των Χειμερινών Ανακτόρων από τους Μπολσεβίκους (!!!), η σύγχυση που δημιουργείται οδηγεί το ποσοστό των Ρώσων που εκτιμούν – ορθώς – την Αμερική ως εχθρό, να πέσει από το μάλλον ήδη χαμηλό 42% στο 8%.
Αν υπάρχει μια σταθερά στη ρωσική ιστορία είναι ότι αυτή η χώρα δεν μπορεί να καταληφθεί εξ εφόδου, με επίθεση. Μπορεί να καταστραφεί μόνο αν μπερδέψει τους φίλους και τους εχθρούς της. Η ΕΣΣΔ παρολίγον να καταστραφεί το 1941 με αυτόν τον μηχανισμό και κατεστράφη τελικά με την ίδια μέθοδο το 1991. ‘Ενας λόγος που επεβίωσε η εξουσία του Κομμουνιστικού Κόμματος στην Κίνα είναι ότι πάντα η επικοινωνιακή πολιτική διατήρησε την εικόνα της Δύσης ως εχθρού.
Σε κάθε περίπτωση, η σταθερότητα της εσωτερικής κατάστασης στη Ρωσία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον τρόπο που καταλαβαίνει η ελίτ και η κοινή γνώμη της χώρας τα θέματα της εξωτερικής πολιτικής και της διεθνούς κατάστασης.

(*) Πηγή: http://www.konstantakopoulos.gr/