ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ ΧΡΗΣΤΟΥ ΚΕΦΑΛΗ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΗΣΗ

Του ΓΙΑΝΝΗ ΤΟΛΙΟΥ*

Η ενασχόληση με ένα βιβλίο που ξεφεύγει από τα όρια του επιστημονικού μας πεδίου περιέχει πάντα τον κίνδυνος να μιλάμε «επί παντός επιστητού». Ταυτόχρονα αποτελεί μια «πρόκληση» αλλά και «πρόσκληση» για άνοιγμα των οριζόντων σε νέα πεδία της γνώσης. Το βιβλίο του Χρήστου Κεφαλή «Οι Μεγάλοι Φυσικοί Επιστήμονες»¹ που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις «Τόπος», παρουσιάζει ενδιαφέρον διότι δεν είναι ένα βιβλίο μόνο για ειδικούς, αλλά και για όσους αναζητούν επιστημονική απάντηση σε φυσικά και κοινωνικά φαινόμενα, έχοντας ως μεθοδολογικό πλαίσιο την κοσμοθεωρία του μαρξισμού, τον διαλεκτικό και ιστορικό υλισμό.

Στόχος του βιβλίου του Χ. Κεφαλή, είναι να παρουσιάσει τις εξελίξεις στις φυσικές επιστήμες στον 20ό αιώνα και να καταδείξει τον υλιστικό και αθεϊστικό τους χαρακτήρα και τη σημασία τους από την άποψη της ανανέωσης και εμπλουτισμού της μαρξιστικής διαλεκτικής. Με την πρωτοτυπία και τον πλούτο των προσεγγίσεών του, το συγκεκριμένο βιβλίο, ωθεί σε αναζητήσεις και προβληματισμούς στα μεγάλα θέματα γνώσης, ερμηνείας και αλλαγής του κόσμου.

Πιο συγκεκριμένα το βιβλίο πραγματεύεται το έργο και τη σκέψη των κορυφαίων φυσικών επιστημόνων του 20ού αιώνα ως τις μέρες μας. Ο αναγνώστης θα βρει κείμενα για τον Αϊνστάιν, τους πρωταγωνιστές της κβαντικής θεωρίας, Μπορ, Χάιζενμπεργκ, Ντιράκ, και τους συνεχιστές τους Φάινμαν και Γκελ-Μαν. Οι εξελίξεις στην κοσμολογία παρουσιάζονται μέσα από το έργο των Χόκινγκ, Λίντε, Γκαθ, Τούροκ και Στάινχαρντ, αλλά και του Εμμανουήλ Καντ, για τον οποίο ο Κεφαλής εκτιμά ότι είχε προκαταλάβει πολλές από τις σύγχρονες επιστημονικές ιδέες. Στη συνέχεια συζητούνται οι σύγχρονες προσπάθειες για την ενοποίηση των φυσικών δυνάμεων (βαρύτητας, ηλεκτρομαγνητισμού κά), μέσα από τις θεωρίες των χορδών, των βρόχων, κ.ά. Εδώ περιλαμβάνονται οι Γουάινμπεργκ, Κάκου, Σβαρτζ, Γκριν, Γκρος, Γουίτεν, Σμόλιν και Ροβέλι. Το βιβλίο ολοκληρώνεται με μια επισκόπηση των εξελίξεων στη βιολογία, μέσα από το έργο των Κρικ, Μάιρ και Ντόκινς.

Η επιλογή αυτής της προσέγγισης από το συγγραφέα δεν είναι τυχαία. Συνδέεται με το γεγονός, που ο ίδιος επισημαίνει στην εκτενή εισαγωγή του, της ανάγκης υπέρβασης των δογματικών προσεγγίσεων, που επιχειρούν να επιβάλλουν στη φυσική επιστήμη ένα έτοιμο και εκ των προτέρων επινοημένο «διαλεκτικό» σχήμα, αντί να παίρνουν ως βάση τις ίδιες τις επιστημονικές θεωρίες. Όπως ο ίδιος τονίζει:

«Η προώθηση της μαρξιστικής κοσμοθεωρίας δεν μπορεί να γίνει με έτοιμες φιλοσοφικές θέσεις, επιστρατεύοντας τον υλισμό όπως παραδό­θηκε από τους κλασικούς. Οι μαρξιστές επείγει να αφομοιώσουν το περιεχόμενο της φυσικής επιστήμης στις φιλοσοφικές τους επεξεργασίες και όχι να αποφασίζουν προκαταβολικά με έτοιμα επιχειρήματα τι πρέπει να πει η επιστήμη για να τους είναι αποδεκτή… Αυτή η εργασία μπορεί προφανώς να γίνει μόνο ξεκινώντας από τα αποτελέσματα της επιστήμης, στη βάση της πραγματικής ανάπτυξής της, με την αποδοχή των θεωριών της, και όχι με ανόητες προσπάθειες να αποδειχτεί ότι ο δρόμος της επιστήμης είναι λαθεμένος και ότι ο μαρξισμός εμπεριέχει μια αντιστράτευση σε αυτόν» (σελ. 45, 44).

Ο Κεφαλής εκτιμά ότι ακόμη και κορυφαίοι μαρξιστές, όπως ο Ένγκελς, δεν απέφυγαν πάντα αυτό τον κίνδυνο, ενώ οι σχηματικές προσεγγίσεις που κυριάρχησαν, με λίγες εξαιρέσεις, στη σταλινική περίοδο και αργότερα, οδήγησαν σε στρεβλώσεις του μαρξισμού. Το αποτέλεσμα ήταν να παρανοηθούν συχνά οι επιστημονικές εξελίξεις και να καταγγελθούν ως «ιδεαλιστικές» ή «θετικιστικές», θεωρίες, ιδέες και γενικεύσεις των μεγάλων φυσικών που στην πραγματικότητα προωθούν τη διαλεκτική σκέψη και υλιστική κοσμοαντίληψη.

Η κεντρική θέση που υποστηρίζεται στο έργο «Οι Μεγάλοι Φυσικοί Επιστήμονες», είναι ότι η εικόνα του κόσμου που προκύπτει από τις ανακαλύψεις των κορυφαίων φυσικών του 20ού αιώνα έχει στο επίκεντρό της τις έννοιες της αντιφατικότητας, της αυθυπαρξίας και της αυτοεξέλιξης της ύλης, που βρίσκονται στη βάση της μαρξιστικής διαλεκτικής. Ταυτόχρονα υπογραμμίζονται τα αθεϊστικά και ριζοσπαστικά συμπεράσματα που συνάγουν από τις θεωρίες τους οι κορυφαίοι φυσικοί, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι «αυθόρμητοι υλιστές» διαλεκτικοί όπως θάλεγε και ο Λένιν. Μέσα από τη διαδοχική εξέτασή των αντιλήψεων τους, επιχειρείται να αναδειχτεί η διαδοχή των επιστημονικών θεωριών ως μια διαλεκτική ανέλιξη αλληλένδετων στιγμών προς την ενιαία γνώση της φύσης.

Από την πλούσια επιχειρηματολογία του έργου εντοπίζουμε ορισμένα βασικά θέματα:  

• Η αμετακίνητη αντιφατικότητα όλων των οντοτήτων της φύσης. Η ισοδυναμία της μάζας και της ενέργειας που καθιέρωσε ο Αϊνστάιν με τη θεωρία της σχετικότητας εκφράζεται συγκεκριμένα με τη συνύπαρξη σωματιδιακών και κυματικών γνωρισμάτων σε όλες τις οντότητες του κβαντικού μικρόκοσμου. Το αποτέλεσμα είναι η εσωτερική διακύμανση της ύλης και ο μη «ταυτοτικός» χαρακτήρας της, έκφραση του οποίου, εκτιμά ο Κεφαλής, είναι η κβαντική απροσδιοριστία, την οποία εκφράζουν οι περίφημες σχέσεις αβεβαιότητας του Χάιζενμπεργκ.

• Οι αναλογίες στη δόμηση των επιπέδων της φύσης. Σε όλα τα επίπεδα (κβαντικός κόσμος, ζωή, ανθρώπινη κοινωνία) υφίσταται μια αντίστοιχη αντιθετική διαφοροποίηση, που περιλαμβάνει μια στατική, μια κινητική και μια παράγωγη ενδιάμεση οντότητα. Στο κβαντικό επίπεδο πρωτόνιο, ηλεκτρόνιο, νετρόνιο. Στη ζωή DNA, πρωτεΐνες, RNA. Στην ανθρώπινη κοινωνία αστική τάξη, προλεταριάτο, μικροαστοί. Στα αρχικά στάδια της εξέλιξης κυριαρχεί το στατικό στοιχείο κάθε επιπέδου, στη συνέχεια όμως η πρωτοκαθεδρία περνά στο κινητικό στοιχείο (σελ. 26-28). Κίνηση, μεταβολή, εξέλιξη ή «τα πάντα ρει» όπως έλεγε ο Ηράκλειτος

• Σε κανένα σημείο οι διαχωριστικές γραμμές στη φύση δεν παγιώνονται σε ένα αμετακίνητο όριο. Ακόμη και τέτοιες ακραίες καταστάσεις της ύλης, όπως οι μαύρες τρύπες, όπου, σύμφωνα με τη θεωρία της σχετικότητας, ύλη και φως εγκλωβίζονται αναπόδραστα, μετασχηματίζονται στο αντίθετό τους όταν ληφθούν υπόψη οι συνέπειες της κβαντικής θεωρίας. Η μαύρη τρύπα, όπως έδειξε ο Χόκινγκ, μπορεί να εκρήγνυται, αυτό όντας η βάση της κοσμολογίας της μεγάλης έκρηξης. Ο Κεφαλής, σε αντίθεση με άλλους μαρξιστές, υπερασπίζει τη μεγάλη έκρηξη ως μια υλιστική θεωρία, μια συγκεκριμένη κατάδειξη του «χωρισμού του ενιαίου και η γνώση των αντιθετικών του πλευρών», που ο Λένιν θεωρούσε ως την ουσία της διαλεκτικής (σελ. 176-181, 15-16 κ.ά.).

• Η φυσική επιστήμη ακολουθεί μια μεθοδολογία ανάλογη εκείνης του Μαρξ στο Κεφάλαιο, εστιάζοντας στην ανακάλυψη και περιγραφή του «κυττάρου» κάθε επιπέδου. Στην κβαντική μηχανική, όπως την επεξεργάστηκε ο Φάινμαν, αναλύονται τα στοιχειώδη συμβάντα του μικρόκοσμου, η μετακίνηση των σωματιδίων και η μεταξύ τους ανταλλαγή φωτονίων, μέσω αφαιρέσεων όπως το ιδανικό και το πραγματικό ηλεκτρόνιο (με τον ίδιο τρόπο που ο Μαρξ αναλύει την ανταλλαγή εμπορευμάτων μέσω αφαιρέσεων, όπως η αφηρημένη και η συγκεκριμένη εργασία). Στο κύτταρο της ζωής, το γονίδιο εντοπίζεται παρόμοια από τον Ντόκινς ως η μονάδα της εξέλιξης (σελ. 129-131, 340, κ.λπ.).

• Η ενοποίηση των θεμελιωδών δυνάμεων της φύσης μέσα από τις πρόσφατες θεωρίες των χορδών και των βρόχων, παραπέμπει στη αντίληψη του Λένιν για τη γνώση και αναγνώριση της ταυτότητας των αντιθέσεων. Σύμφωνα με τη σύγχρονη φυσική στις ακραίες συνθήκες της μεγάλης έκρηξης (10^{32 ο}Κ) οι θεμελιώδεις δυνάμεις της φύσης (βαρύτητα, ηλεκτρομαγνητισμός, ασθενής και ισχυρή δύναμη) συγχωνεύονται σε μια ενιαία δύναμη. Έξω από αυτά τα όρια όμως διαχωρίζονται, καταδεικνύοντας τη θεμελιώδη στην υλιστική διαλεκτική υπεροχή της αντίθεσης απέναντι στην ενότητα (σελ. 255-257, κ.ά.).  

Πέρα από τις παραπάνω γενικές ιδέες, ο αναγνώστης θα βρει ένα πλήθος εντυπωσιακές λεπτομέρειες για τις πιο πρόσφατες επιστημονικές ανακαλύψεις και θεωρίες, όπως ο πληθωρισμός, η σκοτεινή ύλη και η ενέργεια στην κοσμολογία, οι επιπλέον διαστάσεις της θεωρίας χορδών, κ.ά. Αν και η διεξοδική παρουσίασή τους διαφεύγει από τα όρια της παρούσας κριτικής, παραθέτουμε ορισμένα χαρακτηριστικά σημεία που νομίζουμε ότι θα τραβήξουν το ενδιαφέρον του.  

• Οι θεωρίες των χορδών και των βρόχων, ερευνούν σήμερα απειροστά μήκη και χρονικά διαστήματα της τάξης των 10^-33 cm, το μήκος του Πλανκ και ο αντίστοιχος χρόνος του Πλανκ, ο οποίος απαιτείται για να διανύσει το φως αυτό το μήκος. Σε αυτά τα απειροστά μεγέθη αποδεικνύεται ότι ο χώρος και ο χρόνος είναι κβαντισμένοι και ασυνεχείς, δηλαδή τα παραπάνω μεγέθη αντιπροσωπεύουν ουσιαστικά το μίνιμουμ μήκος και χρόνο, που δεν μπορεί να διαιρεθεί παραπέρα. Η δομή του χώρου και του χρόνου αναπαρίσταται στη θεωρία των βρόχων ως ένας κβαντικός αφρός που εξελίσσεται ασυνεχώς και αλματικά, ένα δείγμα της ικανότητας του ανθρώπινου νου να γνωρίσει ακόμη και το απείρως μικρό.

• Τα στοιχειώδη μεγέθη του μήκους και του χρόνου του Πλανκ είναι ταυτόχρονα η έκταση στην οποία περιορίζεται το Σύμπαν στη στιγμή της μεγάλης έκρηξης, η οποία αντιπροσωπεύει ουσιαστικά την έκρηξη μιας μαύρης τρύπας στην οποία έχει συγκεντρωθεί μέσω της βαρύτητας η άπειρη ύλη των γαλαξιών. Στη στιγμή της έκρηξης το Σύμπαν (πιο σωστά το μέρος του Σύμπαντος στο οποίο λαβαίνει χώρα η έκρηξη) διέπεται από τους νόμους της θεωρίας των χορδών και της πιο γενικής θεωρίας-Μ. Η μελέτη της κατάστασής του με βάση τη θεωρία των χορδών αποκαλύπτει ότι στη φάση που προηγείται της έκρηξης όλα τα χαρακτηριστικά του Σύμπαντος, ακόμη και οι φυσικές σταθερές και οι νόμοι, υφίστανται δραστικές μεταβολές. Σύμφωνα με το κυκλικό μοντέλο των Τούροκ και Στάινχαρντ, που περιγράφει τη μεγάλη έκρηξη ως μια σύγκρουση κοσμικών χορδών ή βρανών:

«Σύμφωνα με το κυκλικό μοντέλο, οι φυσικοί που θα εκτελούν τα ίδια πειράματα κατά τα τελευταία δέκα δισεκατομμύρια χρόνια πριν από την επόμενη σύγκρουση των βρανών θα ανιχνεύσουν μια ευμεγέθη διαφοροποίηση των σταθερών… Λίγες στιγμές πριν από τη σύγκρουση, οι ούτως ή άλλως ταχύτατες μεταβο­λές προσλαμβάνουν δραματικές διαστάσεις: τα σωματίδια χάνουν τις μάζες τους και οι νόμοι της φύσης επανέρχονται σε μια πολύ απλούστερη και πιο συμμετρική μορφή… Ξαφνικά, όλο το διάστημα θα λαμπαδιάσει από νέα ύλη και ακτινοβολία που γέννησε η σύγκρουση… Τα κουάρκ και τα γκλουόνια από τα οποία είμαστε όλοι φτιαγμένοι προστίθενται στην πλημμυρίδα των κουάρκ και των γκλουονίων που δημιούργησε η έκρηξη και ο κοσμικός κύκλος ανανεώνεται…» (σελ. 217).

Το κυκλικό μοντέλο εξηγεί έτσι το «πριν» της μεγάλης έκρηξης, παρουσιάζοντάς τη ως το τέλος ενός προηγούμενου κοσμικού κύκλου και καταρρίπτοντας τα θεολογικά συμπεράσματα που είχαν σπεύσει να εξάγουν ορισμένοι από αυτήν.

• Από την άλλη μεριά, η θεωρία του πληθωρισμού εξηγεί τη διαδικασία της μεγάλης έκρηξης. Σύμφωνα με αυτή, στα 10^-33 sec μετά την έκρηξη, ακολουθεί μια διαδικασία αλματικής επέκτασης του Σύμπαντος κατά ένα παράγοντα της τάξης του 10⁵⁰. Αυτό προκαλείται από μια ιδιότυπη, απωθητική βαρυτική δύναμη, καθώς στις ακραίες συνθήκες της έκρηξης η βαρύτητα γίνεται απωθητική, μια περίπτωση, σύμφωνα με τον Κεφαλή, της διαλεκτικής μετατροπής στο αντίθετο, από τις πολλές που παρουσιάζονται στη σύγχρονη φυσική. Σύμφωνα με τους θεμελιωτές του, τον Α. Γκαθ και τον Α. Λίντε, ο πληθωρισμός μπορεί να συνεχίζεται αέναα, παράγοντας αλυσιδωτές μεγάλες εκρήξεις σε διάφορα μέρη του Σύμπαντος, τα οποία ορίζονται ως μίνι-Σύμπαντα σε ένα άπειρο Σύμπαν. Με τα λόγια του Λίντε:

«Προηγούμενα πιστεύαμε ότι το Σύμπαν μας ήταν σαν ένα σφαιρικό μπαλόνι. Στη νέα εικόνα, είναι σαν ένα μπαλόνι, που παράγει μπαλόνια, που παράγουν μπαλόνια. Αυτό είναι ένα μεγάλο φράκταλ. Οι Έλληνες σκέφτονταν γύρω από το Σύμπαν μας ως μια ιδανική σφαίρα, επειδή αυτή ήταν η καλύτερη εικόνα που είχαν στη διάθεσή τους. Η ιδέα του 20ού αιώνα είναι ένα φράκταλ, η ομορφιά ενός φράκταλ. Τώρα έχεις αυτά τα φράκταλ. Ρωτάμε, πόσοι διαφορετικοί τύποι αυτών των στοιχείων των φράκταλ υπάρχουν, που είναι μη αναγώγιμοι ο ένας στον άλλο; Και ο αριθμός θα είναι εκθετικά μεγάλος, και στα πιο απλά μοντέλα είναι περίπου 10 στη δεκάτη, στη δεκάτη, στην εβδόμη» (σελ. 202).

Στο καθένα από αυτά τα μίνι-Σύμπαντα οι ίδιοι νόμοι της φύσης μπορεί να πραγματώνονται διαφορετικά, καθώς σύμφωνα με τη θεωρία χορδών, εκτός από τις τέσσερεις οικείες διαστάσεις μας (τρεις του χώρου μήκος-πλάτος-ύψος και μια του χρόνου), υπάρχουν άλλες έξι διαστάσεις τυλιγμένες σε απείρως μικρό μέγεθος ώστε να μη φαίνονται, και ο τρόπος τυλίγματός τους στο κάθε μίνι-Σύμπαν μπορεί να διαφέρει!!!

• Εκτός από τη γνωστή μας ύλη (μαζικά σωματίδια, φως), το Σύμπαν αποδεικνύεται να περιλαμβάνει και άλλες μορφές ύλης, αποκαλούμενες σκοτεινή ύλη και σκοτεινή ενέργεια. Οι μορφές αυτές δεν αλληλεπιδρούν ή αλληλεπιδρούν ελάχιστα με τη γνωστή μας ύλη, αποτελώντας το 95% περίπου της συνολικής ύλης, με τη γνωστή μας ύλη να περιορίζεται σε ένα 5%!!!

Τα ποσοστά της οικείας ύλης, της σκοτεινής ύλης και της σκοτεινής ενέργειας τροποποιούνται σε διάφορα στάδια της συμπαντικής ιστορίας, με την εξέλιξη να συντελείται παντού αυθόρμητα και χωρίς καμιά ανάγκη για οποιαδήποτε εξωτερική παρέμβαση. Το τελευταίο σημείο τονίζεται ισχυρά από τον Χόκινγκ, σε μια ρητή δήλωση των αθεϊστικών συμπερασμάτων της σύγχρονης φυσικής:

«Δεν υπάρ­χει… η ανάγκη για κάποιους νέους νόμους που θα καθορίζουν τις οριακές συν­θήκες του χωροχρόνου ή για την επίκληση ενός Θεού. Μπορεί κανείς να πει: “Οι οριακές συνθήκες του Σύμπαντος είναι ότι το Σύμπαν δεν έχει όρια”. Το Σύμπαν περιέχει πλήρως τον εαυτό του και δεν επηρεάζεται από οτιδήποτε άλλο έξω από αυτό. Δεν δημιουργείται ούτε καταστρέφεται: ΥΠΑΡΧΕΙ…» (σελ. 181).  

Σχεδόν σε κάθε κεφάλαιο περιλαμβάνονται τέτοια εντυπωσιακά δείγματα των ασύλληπτων ανακαλύψεων της επιστήμης, είτε πρόκειται για θέματα όπως η ολογραφική αρχή στη θεωρία χορδών (την οποία ο Κεφαλής θεωρεί ως μια επιστημονική συγκεκριμενοποίηση της αντίληψης του Λένιν για την αντανάκλαση), είτε για την παράξενη εικόνα των οντοτήτων και των δυνάμεων του ατομικού πυρήνα, την οποία έφερε σε φως ο Γκελ-Μαν (μια αναποδογυρισμένη εκδοχή της διαλεκτικής των ηλεκτρονίων, περίπου όπως η διαλεκτική του Χέγκελ ήταν το ανάποδο εκείνης του Μαρξ) και πλήθος άλλα. Θα αφήσουμε, ωστόσο, τον ίδιο τον αναγνώστη να τα ανακαλύψει.

Στον επίλογο, ο συγγραφέας επιχειρεί μια σκιαγράφηση των βάσεων της διαλεκτικής λογικής, ειδικά της έννοιας της αντίφασης, σε συνάφεια με το περιεχόμενο των σύγχρονων επιστημονικών θεωριών. Σε αυτή τη βάση επεξηγεί ορισμένα παράδοξα γνωρίσματά τους, όπως η διατύπωση της θεωρίας χορδών σε 10 διαστάσεις, συνδέοντάς τα με τη διαλεκτική αντίληψη της αλληλεπίδρασης (σελ. 371-382).

Εν κατακλείδι, ο Κεφαλής τονίζει τη σημασία και την αναγκαιότητα ενός διαλόγου ανάμεσα στους φυσικούς και τους μαρξιστές, ώστε οι μαρξιστές να διδαχθούν από τις πηγαίες διαλεκτικές τάσεις των μεγάλων φυσικών, αλλά και να δώσουν μια ώθηση ώστε οι τάσεις αυτές να γίνουν πιο συνειδητές. Ο ίδιος παραθέτει περιπτώσεις όπου οι ίδιοι οι μεγάλοι φυσικοί εξήγαγαν από μόνοι τους τα κοινωνικά και κοσμοθεωρητικά συμπεράσματα των θεωριών τους. Η μεγάλη πλειοψηφία τους, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τους Ντιράκ, Φέινμαν, Γκελ-Μαν, Χόκινγκ, Λίντε, Τούροκ, Γουάινμπεργκ, Σμόλιν, Ροβέλι, Κρικ, Μάιρ, Ντόκινς, κ.ά., υποστηρίζει μαχητικά αθεϊστικές θέσεις. Ο Αϊνστάιν αποδέχτηκε το 1949 την ιστορική αναγκαιότητα του σοσιαλισμού, στο διάσημο δοκίμιό του «Γιατί σοσιαλισμός;», ενώ ο Χάιζενμπεργκ και ο Κάκου έχουν αναφερθεί ρητά στη διαλεκτική.

Εξαιρετικά σημαντικό είναι ένα απόσπασμα όπου ο Μίτσιο Κάκου, διαπρεπής Αμερικανο-ϊάπωνας φυσικός, παρουσιάζει την αρχή της ρήξης της συμμετρίας, θεμελιώδη στην κοσμολογία της μεγάλης έκρηξης, με αναφορές στο διαλεκτικό νόμο της μετατροπής της ποσότητας σε ποιότητα και στις κοινωνικές επαναστάσεις:

«Αυτή είναι η ουσία της διαλεκτικής. Σύμφωνα με αυτή τη φιλοσοφία, όλα τα αντικείμενα (οι άνθρωποι, τα αέρια, το ίδιο το Σύμπαν) περνούν από μια σειρά σταδίων. Κάθε στάδιο χαρακτηρίζεται από μια σύγκρουση ανάμεσα σε δυο αντιτι­θέμενες δυνάμεις. Η φύση αυτής της σύγκρουσης καθορίζει στην πραγματικότητα τη φύση του σταδίου. Όταν η σύγκρουση επιλύεται, το αντικείμενο πηγαίνει σε ένα ανώτερο στάδιο, αποκαλούμενο η σύνθεση, όπου ξεκινά μια νέα αντίφαση, και η διαδικασία ξεκινά πάλι σε ένα ανώτερο επίπεδο.

Οι φιλόσοφοι το αποκαλούν αυτό μετάβαση από την “ποσότητα“ στην “ποιό­τητα“. Μικρές ποσοτικές αλλαγές τελικά συσσωρεύονται ώσπου υπάρχει μια ποι­οτική ρήξη με το παρελθόν. Αυτή η θεωρία εφαρμόζεται στις κοινωνίες επίσης. Οι εντάσεις σε μια κοινωνία μπορεί να αυξηθούν δραματικά, όπως έκαναν στη Γαλ­λία στα τέλη του 18ου αιώνα. Οι αγρότες αντιμετώπιζαν την πείνα, αυθόρμητες εξεγέρσεις για τροφή λάβαιναν χώρα, και η αριστοκρατία υποχώρησε πίσω από τα κάστρα της. Όταν οι εντάσεις έφτασαν στο σημείο ρήξης, μια μετάβαση φάσης συνέβηκε από το ποσοτικό στο ποιοτικό: Οι αγρότες πήραν τα όπλα, κατέλαβαν το Παρίσι και εκπόρθησαν τη Βαστίλη» (σελ. 257).

Τοποθετήσεις όπως αυτές του Κάκου πέρα από την επιστημονική έχουν και μια προφανή πολιτική σημασία. Ενισχύουν την πεποίθηση ότι ο καπιταλισμός της αγοράς δεν είναι η τελευταία λέξη της ιστορίας και ότι ο αγώνας για την ανατροπή του συμβαδίζει με τις τάσεις της κοινωνικής εξέλιξης και με την άποψη της επιστήμης.

Θα συστήσουμε θερμά το βιβλίο του Χρήστου Κεφαλή σε όλους όσους ενδιαφέρονται για τα φιλοσοφικά θεμέλια του μαρξισμού και για τα κοσμοθεωρητικά ζητήματα που βάζουν οι φυσικές επιστήμες. Προσφέρει –για να παραφράσουμε μια διάσημη ρήση του Μαρξ– γνώση και ιδέες, χρήσιμες όχι μόνο στο να καταλάβουμε αλλά και να αλλάξουμε τον κόσμο.  

Σημειώσεις.

1. Τα πλήρη στοιχεία του βιβλίου: Χρήστος Κεφαλής, Οι Μεγάλοι Φυσικοί Επιστήμονες, εκδ. Τόπος, Αθήνα 2015, σελ. 382, 19 €. Πληροφορίες: Εκδόσεις Τόπος, Πλαπούτα 2 και Καλλιδρομίου, 210 8222835, http://www.toposbooks.gr/contents/books_details.php?nid=371.  

*Ο Γιάννης Τόλιος είναι διδάκτωρ οικονομικών και μέλος της ΚΠΕ του ΣΥΡΙΖΑ.

πηγη: iskra.gr

Του ΚΩΣΤΑ ΛΑΠΑΒΙΤΣΑ*

Τα γεγονότα των τελευταίων ημερών στο θέμα της διαπραγμάτευσης ήταν ιδιαίτερα πυκνά: κατάθεση προτάσεων από την ελληνική πλευρά, διαρροή των υποτιθέμενων αντιπροτάσεων των δανειστών, απόρριψη τους από τον Έλληνα πρωθυπουργό, συζήτηση προ ημερησίας διατάξεως στη Βουλή – όπου και πάλι ο πρωθυπουργός απέρριψε διαρρήδην τις αντιπροτάσεις – και άρνηση πληρωμής της δανειακής δόσης στο ΔΝΤ στις 5 του Μάη.  Είναι φανερό ότι είμαστε σε κρίσιμη καμπή.

Το μόνο πολιτικό κόμμα που μπορεί τη στιγμή αυτή να πάει την Ελλάδα μπροστά είναι ο ΣΥΡΙΖΑ. Η ΝΔ σπαράσσεται από αρχηγικές διχόνοιες και υποχωρεί δημοσκοπικά, το Ποτάμι είναι παντελώς αναξιόπιστο και το ΠΑΣΟΚ ημιθανές. Η πρόταση και των τριών στην ουσία είναι να επιστρέψει η χώρα στο μνημονιακό καθεστώς. Το ΚΚΕ έχει χαθεί στους βάλτους του αριστερισμού. Ο δρόμος της Χρυσής Αυγής τέλος, αντιπροσωπεύει τον πλήρη εκτροχιασμό τη χώρας, κοινωνικά και εθνικά. Στον ΣΥΡΙΖΑ συνεχίζει να ακουμπάει η ελπίδα του ελληνικού λαού, όπως δείχνουν οι δημοσκοπήσεις. Γι’ αυτό έχει τεράστια σημασία να πετύχει η προσπάθεια του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά και γι’ αυτό η συζήτηση που γίνεται στο εσωτερικό του έχει αυτομάτως εθνική διάσταση.

Μπροστά σ’ αυτές τις κρίσιμες και ιστορικές αναγκαιότητες, επείγει να αναλύσουμε προσεκτικά τις προτάσεις της ελληνικής κυβέρνησης και τις αντιπροτάσεις των δανειστών, βγάζοντας συμπεράσματα για την πορεία των διαπραγματεύσεων.  

ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ

Το κείμενο που κατέθεσε η ελληνική κυβέρνηση ως βάση συμφωνίας με τους εταίρους μπορεί να συνοψισθεί στα εξής καίρια σημεία:

1. Η κυβέρνηση προβλέπει πρωτογενή πλεονάσματα 0,6% το 2015, 1,5% το 2016, 2,5% το 2017 και 3,5% ετησίως για την πενταετία που θα ακολουθήσει. Αναμφίβολα οι στόχοι είναι χαμηλότεροι από τα εξωπραγματικά 3% για το 2015 και 4,5% για το 2016 που προέβλεπαν τα μνημόνια. Αλλά δεν πρόκειται για πραγματική χαλάρωση της δημοσιονομικής πολιτικής. Αντιθέτως, η διαχείριση που προτείνει η κυβέρνηση είναι πολύ σφιχτή, όπως φαίνεται από την εγκατάλειψη της προοπτικής των ισοσκελισμένων προϋπολογισμών. Πρακτικά θα έχουμε λιτότητα το 2015-6 και σίγουρα μετά το 2017.

2. Για να επιτευχθούν τα πλεονάσματα του 2015-6, που είναι οι μόνες χρονιές για τις οποίες μπορεί να υπάρξει κάποια ρεαλιστική πρόβλεψη, η κυβέρνηση προτείνει αύξηση της φορολογίας. Το σημαντικότερο μέτρο είναι τρία ποσοστά ΦΠΑ (6,5%, 11% και 23%), όπου το χαμηλό θα περιλαμβάνει τα φάρμακα και το μεσαίο τα βασικά τρόφιμα, την ενέργεια και το νερό. Πρόκειται για σημαντική αύξηση των έμμεσων φόρων, αλλά όντως γίνεται προσπάθεια να υπάρξει αναδιανομή κρατώντας τα ποσοστά χαμηλά για τα πιο λαϊκά αγαθά, όπως φαίνεται κυρίως από τη μείωση στο ηλεκτρικό ρεύμα (από 13% σε 11%). Εξ ορισμού όμως, αν τελικά επισυμβεί η αύξηση του ΦΠΑ με τρόπο ώστε να επιτευχθεί το πλεόνασμα, θα υπάρξει σημαντική φορολογική αφαίμαξη.

3. Η κυβέρνηση προτείνει επίσης αυξήσεις στην εισφορά αλληλεγγύης, με το βάρος να πέφτει στα πλουσιότερα στρώματα, έκτακτη εισφορά από τα κέρδη των μεγάλων επιχειρήσεων, φόρο στις τηλεοπτικές διαφημίσεις, πληρωμές για τις άδειες των τηλεοπτικών σταθμών, φόρο πολυτελείας και άλλα φορολογικά μέτρα. Προτείνει επίσης, μια σειρά διοικητικών και νομοθετικών μέτρων για την πάταξη της φοροδιαφυγής, τον περιορισμό της φοροαποφυγής και τη βελτίωση της συλλογής των φόρων.

4. Πέραν των δημοσιονομικών μέτρων η κυβέρνηση προτείνει ιδιωτικοποιήσεις ύψους 3,2 δις για το 2015-16, 2,1 δις για το 2017-19 και 10,8 δις για την περίοδο μετά το 2020. Θα υπάρξει βέβαια πρόβλεψη για επενδύσεις και προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων στις ιδιωτικοποιημένες επιχειρήσεις, ενώ θα γίνει χρήση των εσόδων για κοινωνική ασφάλιση και την ενδυνάμωση της Τράπεζας Επενδύσεων που μέλλεται να ιδρυθεί.

5. Στην κοινωνική ασφάλιση οι προτάσεις περιλαμβάνουν άρση της ρήτρας μηδενικού ελλείμματος για το 2015-16 και σταδιακή απάλειψη των πρόωρων συνταξιοδοτήσεων μέχρι τα 62. Επίσης προτείνεται μια σειρά επιμέρους μέτρων για τον περιορισμό της εισφοροαποφυγής και της ανασφάλιστης εργασίας.

6. Στα εργασιακά η κυβέρνηση προτίθεται να επανεισάγει τις συλλογικές συμβάσεις και να επαναφέρει τον κατώτατο μισθό στα επίπεδα του 2010 μέχρι το τέλος του 2016.

7. Στο θέμα των «κόκκινων δανείων» προτείνεται ο σχηματισμός ομάδας εργασίας για την διαμόρφωση μέτρων που θα αποσυμπιέσουν σταδιακά την κατάσταση. Παράλληλα, θα υπάρξει προσωρινή αναστολή των πλειστηριασμών πρώτης κατοικίας.

8. Η κυβέρνηση εισηγείται επίσης σειρά μεταρρυθμίσεων στη Δικαιοσύνη, στον Πτωχευτικό Κώδικα, στον τουρισμό, στο εμπόριο, στις τηλεπικοινωνίες, στα ελεύθερα επαγγέλματα, στο κτηματολόγιο, στη δημόσια διοίκηση και στον τομέα της ενέργειας.

9. Τέλος, η κυβέρνηση προτείνει δύο μέτρα για την αναδιάρθρωση του χρέους το 2015-16. Πρώτον, το 2015 θα υπάρξει αποπληρωμή των ομολόγων που διακρατεί η ΕΚΤ, με κονδύλια που θα παράσχει ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας (ΕΜΣ). Δεύτερον, το 2015-16 θα υπάρξει αποπληρωμή των δανείων του ΔΝΤ με κονδύλια που επίσης θα παράσχει ο ΕΣΜ. Το συνολικό ύψος των νέων δανείων δεν αναφέρεται, αλλά λογικά θα είναι περίπου 50 δις. Στη βάση αυτή εκτιμάται ότι η Ελλάδα θα μπορέσει να επιστρέψει στις αγορές το Μάρτιο του 2016. Η κυβέρνηση επίσης ζητά από τους «θεσμούς» να υπάρξει κάποιο πρόγραμμα χρηματοδότησης της ανάπτυξης το 2016-2021, το οποίο όμως δεν προσδιορίζεται όσον αφορά το ύψος, ή τον χαρακτήρα του.

Οι προτάσεις της κυβέρνησης αντιπροσωπεύουν έναν πολύ επώδυνο συμβιβασμό και πρέπει οπωσδήποτε να γίνει εσωτερική συζήτηση στον ΣΥΡΙΖΑ για τις επιπτώσεις τους όσον αφορά την υλοποίηση του Προγράμματος της Θεσσαλονίκης. Για παράδειγμα, δεν υπάρχει αναφορά σε διαγραφή του χρέους (πόσο μάλλον βαθιά), δεν υπάρχουν φοροαπαλλαγές (12000 αφορολόγητο, ΕΝΦΙΑ κλπ.), αλλά επιβάλλεται νέος ΦΠΑ και άλλοι φόροι, η «σεισάχθεια» αναβάλλεται, η εθνικοποίηση των τραπεζών δεν αναφέρεται, και ούτω καθεξής. Θυμίζω ότι το Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης δεν ήταν κάποιου είδους μπολσεβικισμός, αλλά ένας μετριοπαθής κεϋνσιανισμός. Ο συμβιβασμός που προτείνει η κυβέρνηση στους «θεσμούς» δημιουργεί πραγματικά ερωτηματικά για την υλοποίησή του.

Είναι φανερό ότι η διαπραγματευτική στρατηγική της κυβέρνησης είναι να κλείσει την αξιολόγηση παίρνοντας μια ανάσα ρευστότητας, ενώ παράλληλα επιδιώκει να εξασφαλίσει δέσμευση των δανειστών για το χρέος και την ανάπτυξη. Ο ΣΥΡΙΖΑ φαίνεται να κάνει βήματα μακριά από το Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης, αλλά προσπαθεί να διατηρήσει την ελπίδα μιας εναλλακτικής πορείας στο μέλλον.  

ΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΔΑΝΕΙΣΤΩΝ

Πως λοιπόν αντέδρασαν οι «εταίροι»; Αν κρίνουμε από το κείμενο που έχει διαρρεύσει, η αντίδραση ήταν στυγνή:

1. Οι «θεσμοί» απαιτούν πρωτογενή πλεονάσματα 1% το 2015, 2% το 2016, 3% το 2017, 3,5% το 2018 και 3,5% για κάθε χρόνο που ακολουθεί. Οι στόχοι δεν είναι πολύ διαφορετικοί από αυτούς της ελληνικής πλευράς και υπόρρητα αναγνωρίζεται ότι οι παλαιότεροι ήταν ανέφικτοι. Είναι ένας συμβιβασμός από την πλευρά των δανειστών. Η δημοσιονομική διαχείριση όμως παραμένει πολύ σφιχτή, πρακτικά θα υπάρχει καθεστώς λιτότητας για πολλά χρόνια.  

2. Το πρόβλημα είναι βέβαια ότι οι «θεσμοί» εκτιμούν ότι, με την τρέχουσα πορεία, το 2015 η ελληνική οικονομία θα έχει πρωτογενές έλλειμμα ύψους 0,66%. Προφανώς επίσης δεν δέχονται τις εκτιμήσεις για τα έσοδα που θα προκύψουν από τα μέτρα της ελληνικής πλευράς. Άρα απαιτούν τη λήψη «συγκεκριμένων και υψηλής ποιότητας» μέτρων, ώστε να επιτευχθούν τα πλεονάσματα για το 2015-6 και με τρόπο συμβατό με Μεσοπρόθεσμο για το 2016-19. Όπερ σημαίνει:

3. Κυρίως αύξηση του ΦΠΑ ώστε να αποφέρει επιπλέον περίπου 2 δις ευρώ. Θα υπάρχουν δύο ποσοστά 23% και 11%, όπου στο χαμηλό θα ενταχθούν τρόφιμα, φάρμακα και ξενοδοχεία (και άρα η ενέργεια θα πάει στο υψηλό ΦΠΑ). Θα καταργηθούν οι εκπτώσεις για τα νησιά.  

4. Οι «θεσμοί» απαιτούν επίσης πολλά άλλα βαριά φορολογικά μέτρα, όπως απάλειψη των φορολογικών απαλλαγών για τους αγρότες, συμπεριλαμβανομένης και της επιδότησης για το πετρέλαιο, καθώς και απάλειψη της επιδότησης για το πετρέλαιο θέρμανσης. Ακόμη, προσαρμογή των αντικειμενικών αξιών στα ακίνητα, ώστε οι φόροι επί της ακίνητης περιουσίας να έχουν την ίδια απόδοση και το 2015 και 2016, δηλαδή 2,65 δις ευρώ ετησίως. Στο θέμα των εσόδων επίσης, οι «θεσμοί» θέλουν ουσιαστικά απάλειψη των ευνοϊκών δόσεων για την ανακούφιση από τα συσσωρευμένα χρέη.

5. Πέραν των φορολογικών μέτρων, οι «θεσμοί» απαιτούν αναμόρφωση του συνταξιοδοτικού συστήματος με περικοπές δαπανών 0,25%-0,5% του ΑΕΠ το 2015 και 1% το 2016. Αυτό σημαίνει μια σειρά μέτρων που περιλαμβάνουν απάλειψη του ΕΚΑΣ και συνταξιοδότηση στα 67 όσων θα συνταξιοδοτηθούν μετά τις 30 Ιανουαρίου 2015.

6. Οι «θεσμοί» προτείνουν ακόμη πλήθος μέτρων για την αναμόρφωση της Δημόσιας Διοίκησης, της Δικαιοσύνης, της ανεξαρτησίας του φοροεισπρακτικού μηχανισμού και της ανεξαρτησίας της ιδιωτικής διαχείρισης του χρηματοπιστωτικού συστήματος.

7. Στο εργασιακό, προτείνουν διαδικασία διαβούλευσης για τον κατώτατο μισθό, τις συλλογικές διαπραγματεύσεις, τις μαζικές απολύσεις και τις απεργίες, με βάση την «άριστη πρακτική» στην Ευρώπη.

8. Προτείνουν ακόμη μέτρα για την απορρύθμιση διαφόρων αγορών και κυρίως της παραγωγής και της διανομής ηλεκτρικού ρεύματος.

9. Απαιτούν επίσης, τη συστηματική συνέχιση εκτεταμένων ιδιωτικοποιήσεων που θα περιλαμβάνουν ΤΡΑΙΝΟΣΕ, περιφερειακά αεροδρόμια, Εγνατία, λιμάνι Πειραιά, λιμάνι Θεσσαλονίκης.

10. Τέλος, οι «θεσμοί» δεν κάνουν καμία αναφορά στην αναδιάρθρωση του χρέους, ούτε σε πρόγραμμα επενδύσεων και ανάπτυξης.

Από το κείμενο λοιπόν, συνάγεται ότι οι δανειστές απαιτούν σκληρά και «υψηλής ποιότητας» φορολογικά μέτρα για να επιτευχθούν τα «χαμηλά» πρωτογενή πλεονάσματα. Παράλληλα ζητούν σκληρά συνταξιοδοτικά μέτρα, σκληρά εργασιακά μέτρα και πλήθος μέτρων απορρύθμισης και απελευθέρωσης των αγορών. Υποτίθεται ότι έτσι θα ολοκληρωθεί η αξιολόγηση και θα πάρει η χώρα κάποια ένεση ρευστότητας για το άμεσο μέλλον. Δεν προτείνουν όμως καμία λύση για το χρέος και κανένα πρόγραμμα επένδυσης. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι αυτά θα ακολουθήσουν αργότερα, ίσως μετά από μια «μεγάλη» διαπραγμάτευση για το χρηματοδοτικό κενό της χώρας.  

ΠΟΥ ΟΔΗΓΕΙ Ο ΔΡΟΜΟΣ;

Ορισμένα συμπεράσματα για το που πάμε προκύπτουν αβίαστα:

Η θεωρία ότι υπάρχουν σοβαρές διαφορές ανάμεσα στους πιστωτές, οι οποίες μπορούν να αξιοποιηθούν προς όφελος της ελληνικής πλευράς, δεν έχει βάση. Η ευρωπαϊκή ελίτ έχει καλούς τρόπους και μιλάει ευγενικά, αλλά δεν υπάρχουν «φίλοι» μας. Όταν φτάσει η ώρα, οι ευγενικοί διαπραγματευτές γίνονται σκληροί, άτεγκτοι και κυνικοί. Έτσι φτιάχτηκαν οι αυτοκρατορίες στο παρελθόν.

Δεν υπάρχει «πολιτική διαπραγμάτευση» με τον τρόπο που αυτή γίνεται συνήθως αντιληπτή στην Ελλάδα, δηλαδή της προσωπικής συμφωνίας των ηγετών. Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο οι πολιτικές θέσεις διαμεσολαβούνται από θεσμούς και μηχανισμούς – με μια ευρύτερη έννοια, από τον δημόσιο χώρο – που έχουν τη δικιά τους λογική. Η διαμεσολάβηση αυτή συχνά παίρνει τεχνοκρατική μορφή. Για παράδειγμα, οι στόχοι της ελληνικής κυβέρνησης και των δανειστών για το πρωτογενές πλεόνασμα είναι κοντά, αλλά τα συμπεράσματα για τα μέτρα είναι πολύ διαφορετικά. Η τεχνοκρατική διαμεσολάβηση των πολιτικών θέσεων των δανειστών είναι αυστηρή, ακολουθεί τη λογική του ΔΝΤ και άρα ζητά σκληρά μέτρα.

Δεν πρόκειται να υπάρξει πρόταση των δανειστών που δεν θα εμπεριέχει μεγάλο πολιτικό κόστος για τον ΣΥΡΙΖΑ και την ηγεσία του. Ο λόγος είναι ότι ο ΣΥΡΙΖΑ αντιπροσωπεύει κίνδυνο για το στάτους κβο της Ευρώπης. Οι δανειστές επιδιώκουν να δείξουν ότι ο ΣΥΡΙΖΑ ηττήθηκε.

Δεν πρόκειται να υπάρξει πρόταση των δανειστών που θα επιτρέψει στον ΣΥΡΙΖΑ να εφαρμόσει το Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης, τώρα ή στο μέλλον. Το πεδίο στο οποίο οι δανειστές σταδιακά παρασύρουν τον ΣΥΡΙΖΑ είναι όλο και πιο μακριά από τις προεκλογικές του θέσεις.

Σχεδόν αβίαστα προκύπτουν και ορισμένες εκτιμήσεις:

Αν υπογραφεί συμφωνία με όρους που θα επιβάλλουν οι δανειστές, ή Ελλάδα θα επιστρέψει ουσιαστικά στο καθεστώς των Μνημονίων, πράγμα που σημαίνει ότι δεν θα υπάρξει συστηματική ανάπτυξη, η ανεργία θα παραμείνει υψηλή, η ανισότητα θα αυξηθεί, η χώρα θα γεράσει και θα μετατραπεί σε ασήμαντο παρία στη διεθνή σκηνή. Αν υπογραφεί μια τέτοια συμφωνία, ο χρόνος θα δουλεύει ενάντια στον ΣΥΡΙΖΑ. Δεν θα υπάρξει περιθώριο για «εσωτερική ρήξη» με τη διαπλοκή και την διαφθορά, ούτε η δυνατότητα κοινωνικής ανατροπής. Θα πρόκειται για καταστροφή και για τη χώρα και για την Αριστερά.

Το ζητούμενο τη στιγμή αυτή δεν είναι να βρεθεί κάποιο κοινό πεδίο ανάμεσα στις προτάσεις της κυβέρνησης και σε αυτές των δανειστών για τον προφανή λόγο ότι κάτι τέτοιο θα μας πάει ακόμη πιο μακριά από το Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης. Στην ουσία θα έχουν νικήσει οι δανειστές.

Τα περιθώρια που υπάρχουν για τη συνέχιση των διαπραγματεύσεων είναι ελάχιστα. Η παρατεταμένη έλλειψη ρευστότητας και χρηματοδότησης που έχουν προκαλέσει οι δανειστές οδηγεί την οικονομία σε ύφεση. Το κράτος αναστέλλει πληρωμές και δε μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά. Η εκροή καταθέσεων έχει γιγαντωθεί και το τραπεζικό σύστημα βρίσκεται σε οριακό σημείο. Οι ληξιπρόθεσμες οφειλές αυξάνονται και η εμπορική πίστη έχει παγώσει. Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ έδωσε όντως δείγματα πολύ καλύτερης διαχείρισης της οικονομίας από τη ΝΔ και το ΠΑΣΟΚ τους τέσσερις αυτούς μήνες, αλλά η μέγγενη των δανειστών άρχισε πλέον να έχει καταστροφικά αποτελέσματα.

Η στρατηγική της ριζοσπαστικής αλλαγής της Ελλάδας κρατώντας τη χώρα στο πλαίσιο της ΟΝΕ, έχει φτάσει το τέλος της. Αυτό είναι το ουσιαστικότερο και σημαντικότερο μήνυμα που έστειλε ο οδοστρωτήρας των δανειστών. Αν ο ΣΥΡΙΖΑ θέλει πραγματικά να αλλάξει την κοινωνία, να αποτρέψει την εθνική κατάπτωση, να βάλει την οικονομία σε πορεία ανάπτυξης και να κερδίσει μια νέα δυναμική θέση για την Ελλάδα στο διεθνές γίγνεσθαι, πρέπει να εξετάσει εναλλακτικούς δρόμους. Η γνώση και η ανάλυση υπάρχουν. Χρειάζεται πολιτική θέληση και αποφασιστικότητα.

*Ο Κώστας Λαπαβίτσας είναι βουλευτής Ημαθίας του ΣΥΡΙΖΑ

Πηγή: costaslapavitsas.blogspot.gr