Μετά από σχεδόν δεκατέσσερα χρόνια, η κυβέρνηση του Έβο Μοράλες κατέρρευσε σε λιγότερο από ένα μήνα λόγω μαζικών ισχυρισμών περί απάτης και διαιώνισης στην εξουσία. Πρώην ηγέτης των αγροτών, αυτή τη φορά ο Μοράλες δεν κατάφερε να προσφύγει, μπροστά στην άνοδο μιας ρατσιστικής και οπορτουνιστικής δεξιάς, στην υποστήριξη των λαϊκών οργανώσεων της Βολιβίας, οι οποίες είναι αποδυναμωμένες μετά από τον πολιτικό έλεγχο και την καταστολή που υπεέστησαν επί χρόνια από το κυβερνών κόμμα. Ανάμεσα στις προσπάθειες για αποκατάσταση της τάξης από τη μία και εδραίωση του πραξικοπήματος από την άλλη, ο λαός της Βολιβίας προετοιμάζεται, ακόμα μια φορά, να αντισταθεί.
Του Raúl Zibechi*
15-11-2019,
Πηγή: https://brecha.com.uy/
«Κύριε Πρόεδρε, από τα βάθη της καρδιάς μας και με μεγάλη λύπη σου λέμε, πού έχασες τον εαυτό σου; Επειδή δεν ζεις με τις προγονικές εντολές που μας λένε ότι πρέπει να σεβόμαστε το muyu, μόνο μια φορά θα πρέπει να κυβερνήσουμε. Γιατί έχεις εκπορνεύει τη δική μας PACHAMAMA (Μάνα Γη); Γιατί έστειλες να κάψουν την Chiquitana; Γιατί κακομεταχειρίστηκες τους ιθαγενείς αδελφούς μας στην Chaparina, Tariquia;»αναφέρει το μανιφέστο του Έθνους Qhara Qhara, με το οποίο ένα τμήμα του ιθαγενικού κινήματος εντάχθηκε την περασμένη Πέμπτη 7 Νοεμβρίου στις διαμαρτυρίες κατά της εκλογικής απάτης στη Βολιβία.
Το μανιφέστο είναι ένα από τα πιο σκληρά κείμενα εναντίον του Έβο Μοράλες, ίσως επειδή προέρχεται από τα ίδια τα σωθικά της δύναμης που τον έφερε στην εξουσία: «Σεβάσου τους πολιτισμούς μας, μην σπείρεις άλλο μίσος μεταξύ των αδελφών της υπαίθρου και της πόλης, σταμάτα να διαιρείς τους λαούς, ήδη έχεις βλάψει την ελεύθερη αυτοδιάθεση τους. Σταμάτα να στέλνεις ιθαγενείς βορά στα κανόνια για να υποστηρίξεις τα δικά σου συμφέροντα και εκείνων που σε περιτρυγυρίζουν, που δεν είναι πλέον οι δικοί μας. Σταμάτα να στέλνεις θρασύδειλους να κακομεταχειρίζονται τους ανθρώπους μας. Άφησέ μας να ζούμε με τους δικούς μας νόμους. Σταμάτα να μιλάς στο όνομα των ιθαγενών γιατί έχεις χάσει την ταυτότητά σου». (Fides, 7-XI-19).
Η αντίθεση ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει τώρα με ό,τι συνέβη τον Οκτώβριο του 2003, κατά τον πρώτο «Πόλεμο του Φυσικού Αερίου», είναι αξιοσημείωτη. Τότε όλα τα κοινωνικά κινήματα αντιπαρατέθηκαν με την κυβέρνηση του Γκονζάλο Σάντσες ντε Λοσάδα και πλήρωσαν ένα τίμημα πάνω από εξήντα νεκρούς και εκατοντάδες τραυματίες και ακρωτηριασμένους. Παρά τη βάρβαρη καταστολή – ο στρατός πυροβολούσε τους διαδηλωτές από ελικόπτερα – ο πληθυσμός κατόρθωσε να λυγίσει την κυβέρνηση που αναγκάστηκε να παραιτηθεί.
Σήμερα όμως, μετά από τρεις εβδομάδες διαμαρτυριών και καταγγελιών περί απάτης στις εκλογές της 20ής Οκτωβρίου, στις οποίες ο Μοράλες ανακηρύχθηκε επανεκλεγμένος, υπήρξε έντονη οργή προς την κυβέρνηση σε μεγάλο μέρος των ηγεσιών και των βάσεων των κοινωνικών οργανώσεων, οι οποίες,από το απόγευμα της περασμένης Κυριακής 10/11 είχαν αρχίσει να εκφράζονται ζητώντας την παραίτηση του προέδρου, όπως η COB (Central Obrera Boliviana), η Ομοσπονδία των Μεταλλωρύχων και ιθαγενικές οργανώσεις. Ως εκ τούτου, εκείνη την ημέρα, η πιό εξτρεμιστική δεξιά μπόρεσε να εισέλθει στο Κυβερνητικό Μέγαρο χωρίς δυσκολία και κανείς δεν βγήκε αμέσως στους δρόμους για να υπερασπιστεί τον Μοράλες όταν ο στρατός του συνέστησε να παραιτηθεί.
Σε αυτά τα σχεδόν 14 χρόνια στην κυβέρνηση, έγιναν ενέργειες από το Κίνημα προς τον Σοσιαλισμό (MAS) που τα κοινωνικά κινήματα δεν ξέχασαν. Μεταξύ 2002 και 2006 διαμορφώθηκε το Σύμφωνο Ενότητας μεταξύ των κύριων αγροτικών και ιθαγενικών οργανώσεων ως στήριγμα της κυβέρνησης Μοράλες: Συνδικαλιστική Συνομοσπονδία Εργαζόμενων Αγροτών της Βολιβίας (CSUTCB), Εθνικό Συμβούλιο Ayllus και Markas del Qullasuyu (CΟΝΑΜΑQ), Συνομοσπονδία Αυτόχθονων Λαών της Ανατολικής Βολιβίας (CIDOB), της Εθνικής Συνομοσπονδίας Αυτόχθονων Βολιβιανών Αγροτισών Ιθαγενών Γυναικών ‘Bartolina Sisa’ και των συμβουλίων γειτονιάς (Juntas vecinales) του Ελ Άλτο. Στα τέλη του 2011, οι CIDOB και CΟΝΑΜΑQ αποφάσισαν να εγκαταλείψουν το Σύμφωνο Ενότητας, θεωρώντας ότι «η κυβέρνηση μεροληπτεί ως προς τη συμμετοχή των ιθαγενικών οργανώσεων ευνοώντας κυρίως τις οργανώσεις προσκείμενες στο MAS», εκτιμώντας ότι αυτό είχε «άμεσες συνέπειες στα εδάφη μας, την κουλτούρα και τους φυσικούς μας πόρους».
Τον Ιούνιο του 2012, η CIDOB κατήγγειλε «την παρέμβαση της κυβέρνησης με μοναδικό σκοπό να χειραγωγήσει, να διαιρέσει και να επηρεάσει τις οργανικές και αντιπροσωπευτικές δομές των ιθαγενών λαών της Βολιβίας» (CIDOB, 7-VI-12). Μια ομάδα διαφωνούντων, με την υποστήριξη της κυβέρνησης, αγνόησε τις εκλεγμένες αρχές και κάλεσε μια «εκτεταμένη επιτροπή» να εκλέξει νέες.
Τον Δεκέμβριο του 2013, διαφωνούντες της CONAMAQ “προσκείμενοι στο MAS” κατέλαβαν τα γραφεία της οργάνωσης, χτύπησαν και έδιωξαν όσους βρίσκονταν εκεί, με την υποστήριξη της αστυνομίας η οποία παρέμεινε να φυλάει τα γραφεία, εμποδίζοντας τις νόμιμες αρχές να τα ανακαταλάβουν (Servindi, 11-XII-13). Το μεταγενέστερο ανακοινωθέν της CONAMAQ καταγγέλει ότι η επίθεση εναντίον της έγινε ώστε «να εγκριθούν όλες οι πολιτικές ενάντια στο κίνημα των αυτόχθονων ιθαγενών και τον λαό της Βολιβίας, χωρίς κανένας να εκφέρει αντίρρηση».
Άλμα στο κενό
Την Τετάρτη 13/11 υπήρξε μια άνευ προηγουμένου κατάσταση, μια ανατροπή τόσο σημαντική όσο η παραίτηση του Μοράλες τρεις ημέρες νωρίτερα. Η Jeanine Αñez χρίστηκε πρόεδρος σε ένα κοινοβούλιο χωρίς απαρτία, καθώς οι βουλευτές του MΑS, που έχουν την απόλυτη πλειοψηφία, δεν μπόρεσαν να μπουν στο περίβολο χώρο, όπως επίσης δεν μπόρεσε να το κάνει η γερουσιαστής του MAS, Adriana Salvatierra. H Salvatierra, Πρόεδρος της Γερουσίας, είχε ανακοινώσει δημόσια την παραίτησή της από τη θέση αυτή, αν και όχι από την κοινοβουλευτική της ομάδα, την ίδια ημέρα που το έκαναν ο Έβο Μοράλες και ο αντιπρόεδρος Άλβαρο Γκαρσία Λινέρα. Αν και προσπάθησαν να εισέλθουν στο κοινοβούλιο, η Salvatierra και οι βουλευτές του MAS, παρεμποδίστηκαναπό τις δυνάμεις ασφαλείας.
Η Áñez, από την άλλη πλευρά, ήταν δεύτερη αντιπρόεδρος της Γερουσίας και μπόρεσε να φτάσει στην προεδρία της Δημοκρατίας επειδή όλοι οι άλλοι στη σειρά διαδοχής, όλοι από το MAS, παραιτήθηκαν επίσης, ως πολιτική επιλογή της κυβέρνησης να καταγγείλει ένα πραξικόπημα. Η νέα πρόεδρος είναι μέλος της αντιπολιτευόμενης συμμαχίας Δημοκρατική Ενότητα και μια άνευ όρων σύμμαχος των ρατσιστικών ελίτ της περιφέρειας Σάντα Κρους. Με αυτόν τον τρόπο, τρεις ημέρες μετά την παραίτηση του Έβο, ολοκληρώθηκε ένα πραγματικό πραξικόπημα, αν και, στην πραγματικότητα, και οι μεν και οι δε συνέβαλαν στο να φτάσει η κατάσταση στο σημείο αυτό.
Η χρονολογική σειρά αυτής της ανατροπής ξεκινά με τις εκλογές της 20ής Οκτωβρίου, κυρίως όμως, με τη διακοπή της καταμέτρησης των ψήφων και την επανεκίνησή της, 24 ώρες αργότερα, με στοιχεία που έρχονταν σε αντίθεση με εκείνα που είχαν μεταδοθεί μέχρι την προηγούμενη ημέρα. Μια κατάσταση που δημιούργησε υποψίες καθώς φαινόταν να επαναλαμβάνεται μια δυναμική απάτης, ιδιαιτέρως προφανούς και παραδοσιακής στη Λατινική Αμερική μας, ώστε να αγνοηθεί. Στο σημείο αυτό ξεκίνησε μια διαμαρτυρία που εντεινόταν αργά αργά μέχρι την Παρασκευή 8 Νοεμβρίου, με πρωταγωνιστές, σε μεγάλο βαθμό, τις Επιτροπές Πολιτών, τμήματα της μεσαίας τάξης με σημαντική διείσδυση στις μεγάλες πόλεις της ανατολικής περιοχής της χώρας.
Προφανώς, η κυβέρνηση Μοράλες υποτίμησε το μέγεθος των διαμαρτυριών καθώς διατηρούσε μια συμμαχία με την Επιτροπή Πολιτών της Σάντα Κρους αφότου κατάφερε, το 2008, να επιβληθεί και να κατευνάσει τις αποσχιστικές προσπάθειές της. Τα πράγματα έμοιαζαν να παραμένουν ευνοϊκά για το MAS, το οποίο είχε καλές σχέσεις με τον Οργανισμό Αμερικανικών Κρατών (ιδίως με τον γενικό γραμματέα του, Λουίς Αλμάγκρο), σε βαθμό που ο υποψήφιος της αντιπολίτευσης Κάρλος Μέσα απέρριψε τον επανέλεγχο που συμφωνήθηκε μεταξύ αυτού του οργανισμού και της κυβέρνησης.
Η κατάσταση άλλαξε απότομα την Παρασκευή 8/11, καθώς επεκτάθηκε μια στάση αστυνομικών σωμάτων που ξεκίνησε στη Σάντα Κρους και τη Λα Πας. Στα κοινωνικά δίκτυα κυκλοφόρησαν απόψεις που ισχυρίστηκαν ότι οι αστυνομικοί «εξαγοράστηκαν» με χρήματα από μια εταιρεία με έδρα στη Σάντα Κρους. Το σίγουρο είναι ότι η στάση της αστυνομίας αποτέλεσε ένα σημείο καμπής και τόσο η υποκίνηση όσο και η εξέλιξή της είναι αναγκαίο να διερευνηθούν. Η κυβέρνηση δεν μπορούσε να υπολογίζει στην αστυνομία αλλά ούτε μπορούσε να στείλει τις ένοπλες δυνάμεις εναντίον των διαδηλωτών καθώς αυτό θα μπορούσε να προκαλέσει μια αφόρητη κατάσταση στην ίδια της τη βάση. Ακόμη χειρότερα, δεν μπορούσε να υπολογίζει στην υποστήριξη ισχυρών λαϊκών οργανώσεων καθώς είχαν εκκαθαριστεί και αρκετοί από τους ηγέτες τους είχαν εκδιωχθεί και καταδικαστεί κάποιοι σε εξοστρακισμό και άλλοι σε φυλάκιση. Σε αυτό το σημείο, πρόεδρος και αντιπρόεδρος αποφάσισαν να ρισκάρουν. Φτάνοντας η Κυριακή, δοκίμασαν μια τακτική που συνίστατο σε φυγή από τη Λα Πας – πνιγμένη στα οδοφράγματα και τις διαδηλώσεις – με την πρόθεση να ξαναγίνουν κύριοι της κατάστασης σε καλύτερες συνθήκες.
Η δεξιά συνέχισε τη δράση της, πιθανόν, και ως είθισται σε παρόμοιες περιπτώσεις, με την υποστήριξη της πρεσβείας των Ηνωμένων Πολιτειών. Επικεφαλής τέθηκε ένας τύπος μοχθηρός, ο επιχειρηματίας Λουίς Φερνάντο Καμάτσο από την Σάντα Κρους. Με ένα ριζοσπαστικό και ακραία καθολικό λόγο, με σαφές ρατσιστικό και αποικιακό περιεχόμενο, ο Καμάτσο εμφανίστηκε ως αντιπρόσωπος των λευκών μεσαίων τάξεων της ανατολικής Βολιβίας και των ελίτ γαιοκτημόνων της πλουσιότερης περιοχής της χώρας. Συγκάλεσε μια συνέλευση (cabildo) για να απορριφθεί το αποτέλεσμα των εκλογών και με τον εμπρηστικό λόγο του ξεσήκωσε τόσο τους συμμετέχοντες στην Επιτροπή Πολιτών της Σάντα Κρους, που συνηπήρχαν χωρίς σοβαρά προβλήματα με το MAS, καθώς και τον Mesa, τον οποίο, μέσα σε λίγες μέρες, εκτόπισε, ως σημείο αναφοράς της αντιπολίτευσης. Πρόκειται για έναν ακραίο οπορτουνιστή ο οποίος, μετά από το κάψιμο των whipalas (σημαία των ιθαγενών λαών της οροσειράς των Άνδεων) στο οποίο πρωταγωνίστησαν οι δικοί του, υποχρεώθηκε να ζητήσει συγνώμη, σε ένδειξη της ελάχιστης ανοχής που διαθέτουν οι πιο συντηρητικοί στη σημερινή Βολιβία.
Ο πόλεμος και οι γυναίκες
Εάν η ολιγαρχία της Σάντα Κρους κατέδειξε τον εξτρεμισμό της μέσω του Καμάτσο, το κυβερνών κόμμα δεν έμεινε πολύ πίσω. Ο υπουργός Εσωτερικών της Βολιβίας, Χουάν Ραμόν Κιντάνα, δήλωσε στο Sputnik λίγες ημέρες πριν από την κυβερνητική κατάρευση, ότι «η Βολιβία θα γίνει ένα μεγάλο πεδίο μάχης, ένα σύγχρονο Βιετνάμ» (30-X-19).
Ο Κιντάνα, ένα από τα υψηλότερα στελέχη της κυβέρνησης του Έβο, έδειξε πόσο απέχει από την πραγματικότητα, λέγοντας ότι «εδώ υπάρχει μια πολιτική συσσώρευση των κοινωνικών κινημάτων που είναι πρόθυμα να πολεμήσουν». Και πρότεινε μια στρατηγική που συνίσταται σε «μια σχεδιασμένη μάχη ενάντια στα κακοήθη ψεύδη των μέσων μαζικής ενημέρωσης», που, κατά την άποψή του, αποτελούν μέρος ενός «πολέμου διαστάσεων πολύπλοκων, άγνωστων, που θα απαιτήσει από μας να οξύνουμε πολύ τη σκέψη και τη στρατηγική της αυτοάμυνας».
Οι γυναίκες ήταν το τμήμα εκείνο που, με μεγαλύτερη διαύγεια και σαφήνεια, επέμεινε στον αφοπλισμό των ανατρεπτικών στοιχείων. Στη Λα Πας, η συλλογικότητα Mujeres Creando συγκάλεσε ένα Κοινοβούλιο Γυναικών (στο οποίο συμμετείχε μια μικρή ομάδα ανδρών) όπου προσπάθησαν να συγκροτήσουν «συλλογικές φωνές» που να αψηφούν τη συνεχιζόμενη πόλωση. Την ίδια στιγμή, στην πόλη του Ελ Άλτο, χιλιάδες νέοι φώναζαν «τώρα ναι, εμφύλιος πόλεμος», ανεμίζοντας τις whipala.
Πολλές γυναίκες εξέφρασαν διπλή αγανάκτηση, ενάντια στην απάτη του Μοράλες και ενάντια στη ρατσιστική δεξιά. Σε γενικές γραμμές, επικράτησε η υπεράσπιση των κατακτήσεων της τελευταίας δεκαπενταετίας, που δεν αποδίδονται όλες στο MAS, αλλά στο γεγονός ότι κέρδισε έδαφος η δημιουργική δύναμη των κινημάτων την οποία οι αρχές δεν μπόρεσαν ποτέ να αγνοήσουν.
Ξεχώρισε η παρέμβαση της κοινωνιολόγου και ιστορικού Silvia Rivera Cusicanqui:
«Εγώ δεν πιστεύω στις δύο υποθέσεις που προβάλλονται. Ο θριαμβευτισμός ότι με την πτώση του Έβο έχουμε ανακτήσει τη δημοκρατία θεωρώ ότι αποτελεί υπερβολή, μια ανάλυση η οποία ξεφεύγει από την ουσία (...) Η δεύτερη λανθασμένη υπόθεση, την οποία θεωρώ εξαιρετικά επικίνδυνη, είναι αυτή του πραξικοπήματος, η οποία θέλει απλώς να νομιμοποιήσει, ολόκληρη, πακέτο με τα όλα του, τυλιγμένο σε σελοφάν, την κυβέρνηση του Έβο Μοράλες τη στιγμή της μεγαλύτερης υποβάθμισής της. Η νομιμοποίηση όλης αυτής της υποβάθμισης πίσω από την ιδέα του πραξικοπήματος, είναι εγκληματική και γι 'αυτό πρέπει να συλλογιστούμε πώς άρχισε αυτή η υποβάθμιση» (Desinformémonos, 13-XI-19).
Στην ίδια κατεύθυνση, η εκπρόσωπος των Mujeres Creando, η María Galindo, έγραψε στη στήλη της στην Página 7: «Το αίσθημα εγκατάλειψης και ορφανιάς που αφήνει να διαφανεί η απογείωση του Έβο Μοράλες με κατεύθυνση το Μεξικό, είναι αισθητό στους δρόμους. Οι άνθρωποι μου τηλεφωνούν στο ραδιόφωνο και ξεσπούν σε κλάματα χωρίς να μπορούν να μιλήσουν, το αίσθημα αδυναμίας και εγκατάλειψης, μέσω του πόνου, προκαλεί τη διαγραφή από τη μνήμη των αυθαιρεσιών και βιαιοτήτων του ηγέτη (caudillo) και οι άνθρωποι τον νοσταλγούν ως πατέρα προστάτη και ευεργέτη». (13-XI-19).
Ένα αβέβαιο μέλλον
Εφόσον το σχέδιο των Μοράλες-Λινέρα να επιστρέψουν ως «ειρηνοποιοί» απέτυχε, ανοίγει το κουτί των εκπλήξεων. Η πρωτοβουλία βρίσκεται στα χέρια της ακροδεξιάς, ρατσιστικής και φασιστικής, η οποία διαθέτει τεράστιους υλικούς και μιντιακούς πόρους για να αναρριχηθεί στην εξουσία, παρόλο που δεν διαθέτει τη νομιμότητα για να τη διατηρήσει.
Η μακρινή μνήμη, ορολογία της Silvia Rivera Cusicanqui, μας διδάσκει ότι οι ρατσιστικές ελίτ μπορούν να παραμείνουν στην εξουσία με αίμα και φωτιά για μεγάλο χρονικό διάστημα, ακόμα κι αν δεν έχουν κοινωνική στήριξη, επειδή έχουν τα μέσα να το κάνουν. Ωστόσο, η κοντινή μνήμη, συμπληρωματική της προηγούμενης, καταγράφει κάτι διαφορετικό, τουλάχιστον από το 2000 στη Βολιβία: η δύναμη των από κάτω εμποδίζει τα ρατσιστικά και πατριαρχικά καθεστώτα να απολαμβάνουν σταθερότητα και διάρκεια. Επειδή οι γυναίκες και οι αυτόχθονες λαοί δεν χαρίζονται πλέον όπως καταδεικνύουν σήμερα οι δρόμοι του Σαντιάγο και του Κίτο, μάρτυρες μιας συμμαχίας νέου τύπου που εκφράζεται όταν η σημαία των Mapuche κυματίζει σε χέρια λευκών και οι γυναίκες ανοίγουν μια ρωγμή στον Ισημερινό πάνω στη ζέση της μάχης.
Η διέξοδος από την τρομακτική κατάσταση που βιώνει η Βολιβία μπορεί να είναι οι γενικές εκλογές που πρέπει να καλέσει αμέσως η κυβέρνηση που υφάρπαξε η Áñez. Όπως επισημαίνει η κοινωνιολόγος Raquel Gutiérrez Aguilar, η εναλλακτική λύση είναι «γενικές εκλογές ή εμφύλιος πόλεμος». Αν μιλήσουν οι κάλπες, είναι πολύ πιθανό επόμενος πρόεδρος να είναι ο Carlos Mesa, αλλά και το MAS να διατηρήσει μια σημαντική κοινοβουλευτική δύναμη και να παραμένει, ίσως, το πλειψηφικό κόμμα.
Αργά ή γρήγορα, η συμμαχία των διαφορετικών, την οποία κάποια στιγμή αντιπροσώπευσε το MAS, θα επιστρέψει στο Προεδρικό Μέγαρο γιατί αποτελεί την κοινωνική και πολιτισμική πλειοψηφία της χώρας των Άνδεων. Θα ήταν ευκταίο να μην αποτελεί επανάληψη, αναγκαστικά υποβαθμισμένη, του σημερινού MAS, επειδή με το πέρασμα του χρόνου τα στάσιμα νερά βαλτώνουν. Για να μην συμβεί αυτό, μια νέα πολιτική κουλτούρα πρέπει να ριζώσει στους ηγέτες και τα στελέχη των κινημάτων και των οργανώσεων. Μια κουλτούρα ικανή βουτήξει στις ιθαγενικές παραδόσεις εναλλαγής σε θέσεις ευθύνης, συμπληρωματικότητας μεταξύ φύλων, γενεών και, τώρα επίσης, οπτικής για τον κόσμο. Μια κουλτούρα που να διαπνέεται από τη ριζοσπαστική απόρριψη της πατριαρχίας που προτάσσουν οι φεμινίστριες οι οποίες αποδομούν ηγεσίες (caudillisnos) και ιεραρχικές οργανώσεις.
Η Βολιβία μπορεί να μας προσφέρει, όπως λίγες περιοχές της Αμερική μας, τη συνεισφορά και των δύο τάσεων. Χωρίς αυτές, θα είναι αδύνατο να υφάνουμε, από κοινού, έναν χειραφετητικό μανδύα ικανό να αποβάλλει τις καταπιέσεις που βιώνουμε.
* Ερευνητής και δημοσιογράφος από την Ουρουγουάη, ειδικός σε ζητήματα κοινωνικών κινημάτων.
ΠΗΓΗ: kommon.gr
