Η αφήγηση ιστοριών είναι μια πανάρχαια μορφή επικοινωνίας των πραγματικών ή φανταστικών εμπειριών των ανθρώπων. Τα λογοτεχνικά διηγήματα, τα θεατρικά έργα, τα κινηματογραφικά και πιο πρόσφατα τα τηλεοπτικά σενάρια ακολουθούν κάποια κοινά νοητικά πρότυπα και γλωσσικούς κανόνες. Δεν είμαστε μόνο βυθισμένοι σε αναρίθμητες ιστορίες, αλλά είμαστε κυριολεκτικά «φτιαγμένοι» από τις βιοψυχολογικές, κοινωνικο-οικονομικές, πολιτισμικές ιστορίες μας. Ως νοήμονα όντα έχουμε ανάγκη από ιστορίες, όμως μια ιστορία υπάρχει μόνο αν τη διηγηθούμε.
Μολονότι οι πιο απίστευτες αφηγήσεις –από τα διάφορα κοινωνικά ή πολιτικά μυθεύματα μέχρι τα ευφάνταστα υπερφυσικά θρησκευτικά παραμύθια– μπορούν να επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό την πραγματική ζωή και τη συμπεριφορά των ανθρώπων κάθε ηλικίας, ελάχιστοι προβληματίζονται για τα βαθύτερα βιολογικά αίτια της διαχρονικής παρουσίας και της δύναμης επιρροής τέτοιων εξόφθαλμα ανορθολογικών αφηγήσεων.
Την τελευταία εικοσαετία, ωστόσο, άρχισαν δειλά δειλά να εμφανίζονται οι πρώτες επιστημονικά τεκμηριωμένες έρευνες και πολλαπλασιάστηκαν οι φυσικές ορθολογικές ερμηνείες των νέων εμπειρικών δεδομένων, που επιχειρούν να διαφωτίσουν τους μέχρι χθες απροσπέλαστους και αδιαφανείς εγκεφαλικούς-νοητικούς μηχανισμούς της τυπικά ανθρώπινης προδιάθεσης και της μοναδικής ικανότητάς μας να μετατρέπουμε σε αφηγήματα όχι μόνο ό,τι γνωρίζουμε αλλά και ό,τι αγνοούμε.
Σήμερα, χάρη στις νέες τεχνικές απεικόνισης της δομής και της λειτουργίας των εγκεφάλων, αρχίζουμε να αναγνωρίζουμε τις βασικές εγκεφαλικές δομές, αλλά και τα νευρωνικά κυκλώματα που εμπλέκονται άμεσα και ενεργοποιούνται όποτε ακούμε ή διηγούμαστε μια ιστορία. Και ήταν πραγματικά απρόσμενη και εντυπωσιακή η πειραματική διαπίστωση ότι, κατά κανόνα, είναι οι ίδιες ακριβώς μικροδομές και τα ίδια νευρωνικά κυκλώματα του εγκεφάλου μας που ενεργοποιούνται, είτε πρόκειται για «πραγματική» είτε για εντελώς «επίπλαστη» και μη ρεαλιστική ιστορία.
Μέσα στον εγκέφαλο του Homo narrans
Πράγματι, τόσο οι πρωτοποριακές νευρολογικές κλινικές μελέτες όσο και οι πιο πρόσφατες εργαστηριακές νευροεπιστημονικές αναλύσεις έδειξαν, ήδη από τις αρχές του 21ου αιώνα, ότι οι εγκεφαλικές περιοχές που ενεργοποιούνται πρώτες κατά την αφήγηση, την ακρόαση ή την ανάγνωση μιας ιστορίας είναι ο μέσος και πλάγιος προμετωπιαίος φλοιός στο δεξιό εγκεφαλικό ημισφαίριο. Εδρα της λεγόμενης δηλωτικής μνήμης (ή εργαζόμενης μνήμης), η οποία συμβάλλει αποφασιστικά στο να αποκτούν συνοχή και πλοκή οι διάφορες πληροφορίες που περιέχονται στο κάθε αφήγημα.
Οσο για τον ακριβή τοπολογικό εντοπισμό των εγκεφαλικών «κέντρων» που εμπλέκονται και ενεργοποιούνται για την πρόσληψη, τη νοηματική κατανόηση και την ανάλυση των πολυάριθμων και ετερογενών αφηγηματικών πληροφοριών που ενυπάρχουν σε κάθε αφήγημα, οι μέχρι σήμερα έρευνες δείχνουν πως οι σύνθετες εγκεφαλικές διεργασίες σε αυτές τις δομές διεκπεραιώνονται, εν μέρει, από κάποια νευρωνικά κυκλώματα που βρίσκονται στην έλικα του προσαγωγίου στη μέση μοίρα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων, ενώ για την ολοκληρωμένη και πιο αφαιρετική κατανόηση ενός σύνθετου αφηγήματος απαιτούνται οι «ανώτερες» δομές του προμετωπιαίου εγκεφαλικού φλοιού.
Μια άλλη σχετικά πρόσφατη και πολύ διαφωτιστική ανακάλυψη είναι ότι, ενώ οι εγκεφαλικές δομές που είναι υπεύθυνες για την επεξεργασία της γλώσσας και του λόγου βρίσκονται συνήθως στο αριστερό ημισφαίριο, είναι το δεξιό εγκεφαλικό ημισφαίριο αυτό που τελικά μετατρέπει την αρχικά ασύνδετη διαδοχή των μεμονωμένων λέξεων και των επιμέρους προτάσεων σε μία ενιαία αφήγηση, που διαθέτει χρονική και χωρική συνοχή.
Κοντολογίς, δεν αρκεί το πιο «έλλογο» και αναλυτικό αριστερό εγκεφαλικό ημισφαίριο, αλλά χρειάζεται η συμβολή του συναισθηματικά και αισθητικά «ευαίσθητου» δεξιού ημισφαιρίου μας για να οργανώσουμε νοητικά τις μεμονωμένες και ασύνδετες λεκτικές πληροφορίες σε ένα ενιαίο αφήγημα, με ειρμό και ενδιαφέρουσα πλοκή! Μόνο τότε, όπως αποκάλυψαν άλλες νευροαπεικονιστικές έρευνες, ορισμένα νευρωνικά κυκλώματα του προμετωπιαίου φλοιού σε συνεργασία με τη μακροχρόνια μνήμη μάς επιτρέπουν να «φανταζόμαστε» την πλοκή και την εκτύλιξη μιας ιστορίας ή και να προβλέπουμε την πιθανότερη κατάληξή της.
Μήπως, τελικά, όλες αυτές οι ανατομικές πληροφορίες σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας του εγκεφάλου των κορυφαίων παραμυθάδων –αλλά και κάθε λιγότερο προικισμένου καθημερινού αφηγητή– σκοτώνουν τη λογοτεχνική μαγεία που γενούν οι «Χίλιες και μία νύχτες» ή κάθε άλλη γοητευτική λογοτεχνική μυθιστορία;
Η απάντηση των ειδικών στο πεδίο της Νευροαφηγηματικής και της Εξελικτικής Νευρολογοτεχνίας είναι ότι: σε καμία περίπτωση η κατανόηση των μικροδομών και των λειτουργιών του ανθρώπινου εγκεφάλου –του μεγαλύτερου παραμυθά στην ιστορία της εξέλιξης των ειδών!– δεν μπορεί να αναιρέσει ή να εξαλείψει τη μαγεία που μας προκαλεί η δημιουργική φαντασία του. Αντίθετα, αυτή η νέα γνώση, εκτός από το να βαθύνει την αυτο-κατανόησή μας, ενισχύει και τον θαυμασμό μας για τη ζωτική σημασία και την κυριολεκτικά επιβιωτική αξία των μυθοπλαστικών αφηγήσεων στη ζωή μας.
Η μεγάλη εξελικτική αξία της νοητικής… παραμυθίας
Πάντως, για τη θεμελίωση και την οριστική διαμόρφωση του νέου ερευνητικού πεδίου της «Νευροαφηγηματικής» (Neuro-storytelling), δηλαδή της έρευνας των εγκεφαλικών προϋποθέσεων της ανθρώπινης αφηγηματικής ικανότητας και των πολυάριθμων εφαρμογών της, πρωταγωνιστικό ρόλο έπαιξαν οι διεθνώς αναγνωρισμένες έρευνες του επιφανούς νευροψυχολόγου Ρέιμοντ Μαρ (Raymond Mar) και της ομάδας του στο Πανεπιστήμιο Γιορκ στο Τορόντο του Καναδά. Οι ερευνητές αυτοί, τις δυο τελευταίες δεκαετίες, πραγματοποιήσαν μερικές από τις πιο πρωτότυπες ανακαλύψεις γύρω από τον νευροψυχολογικό εγκεφαλικό μηχανισμό και την αποφασιστική ψυχολογική-κοινωνική λειτουργία της αφήγησης-ακρόασης ιστοριών.
Ο Ρέιμοντ Μαρ, βασιζόμενος σε μια σειρά από έρευνες που πραγματοποίησε από κοινού με τον στενό συνεργάτη του Κιθ Οουτλι (Keith Oatley), που εκτός από καθηγητής Ψυχολογίας στο ίδιο πανεπιστήμιο είναι και καταξιωμένος λογοτέχνης, κατέληξε, ήδη από το 2006, στο απρόσμενο συμπέρασμα ότι τόσο οι προφορικές όσο και οι γραπτές αφηγήσεις ιστοριών λειτουργούν για τις ανθρώπινες κοινωνικές σχέσεις σαν «προσομοιωτές πτήσεων».
Οπως όταν κάποιος ή κάποια που επιθυμεί να γίνει πιλότος αεροσκαφών οφείλει να εκπαιδευτεί επί μακρόν σε έναν επίγειο προσομοιωτή πτήσεων, έτσι η ακρόαση και η αφήγηση ιστοριών λειτουργεί ως η απαραίτητη προπαιδεία που, σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους, προετοιμάζει τους ανθρώπους για τη σύναψη των κοινωνικών σχέσεών τους και για την αντιμετώπιση προβληματικών διαπροσωπικών σχέσεων και ανοίκειων κοινωνικών καταστάσεων.
Αναλύοντας κατά περίπτωση τα προσωπικά δεδομένα και κατόπιν συγκρίνοντας τις ατομικές διαφορές ως προς την κοινωνική επιτηδειότητα και την ενσυναίσθηση που ήταν ικανοί να επιδεικνύουν οι 94 εθελοντές-φοιτητές που συμμετείχαν στην έρευνα, οι ερευνητές οδηγήθηκαν στην εύλογη διαισθητικά αλλά τολμηρή επιστημονικά υπόθεση ότι οι πιο ενδιαφέρουσες αφηγήσεις και ακροάσεις ιστοριών λειτουργούν όντως –τόσο ατομικά όσο και κοινωνικά– σαν ένα είδος «προσομοιωτή πτήσεων» για τις ανθρώπινες κοινωνικές σχέσεις.
Οπως διευκρίνισε κατόπιν ο ίδιος ο Μαρ, «όταν το περιεχόμενο των ιστοριών έχει υψηλή κοινωνική αξία και μας διεγείρει διανοητικά, μπορεί να βελτιώσει τις κοινωνικές δεξιότητες των ατόμων. Οποιος διηγείται και ακούει (ή διαβάζει) ιστορίες, παρουσιάζει μια σαφώς πιο πλούσια κοινωνική ζωή. Δεν είμαστε όμως ακόμη σε θέση να αποφασίσουμε, με επιστημονικά ακριβή τρόπο, αν η αφήγηση ιστοριών είναι η αιτία της καλύτερης κοινωνικής προσαρμογής ή, αντίθετα, το προϊόν της».
Γιατί ωστόσο ο άνθρωπος φαίνεται πως είναι το μοναδικό έμβιο ον ή, τουλάχιστον, το μόνο πρωτεύον θηλαστικό που έχει την ανάγκη να ακούει και την ικανότητα να διηγείται ιστορίες; Στην αποσαφήνιση αυτού του κρίσιμου ερωτήματος συνέβαλαν πολλές από τις μετέπειτα έρευνες, οι οποίες ανέδειξαν την προσαρμοστική λειτουργία και άρα τη μεγάλη εξελικτική αξία της αφήγησης ως διαχρονικής πρακτικής, που ασκείται αδιάληπτα από τους πρώιμους μέχρι τους σύγχρονους ανθρώπους. Το επόμενο αποφασιστικό ερώτημα που προκύπτει από αυτές τις έρευνες είναι ποια ακριβώς ζωτική ή προσαρμοστική ανάγκη εξυπηρετεί αυτή η μοναδική λεκτική-νοητική ικανότητά μας;
«Η εξήγηση δεν μπορεί παρά να είναι εξελικτική», σύμφωνα με τον Τζόναθαν Γκότσολ (Jonathan Gottschall), καθηγητή Συγκριτικής και Εξελικτικής Λογοτεχνίας στο Washington & Jefferson College στην Πενσιλβάνια. Από το 2006 μέχρι σήμερα, αυτός ο διάσημος «λογοτεχνικός δαρβινιστής» υποστηρίζει την αντισυμβατική και μάλλον προκλητική άποψη ότι οι βασικές ανθρώπινες αφηγηματικές πρακτικές (π.χ. οι ιστορικές, λογοτεχνικές, μυθικές αφηγήσεις) είναι διαχρονικές και πανανθρώπινες ικανότητες, που δεν επινοήθηκαν ούτε και εκδηλώθηκαν από ορισμένους μεμονωμένους τοπικούς-ιστορικούς πολιτισμούς.
Αντίθετα, όπως υποστηρίζει ο Γκότσολ, η καθολική αφηγηματική ικανότητά μας, μολονότι αρχικά προέκυψε τυχαία, επιλέχθηκε από πολύ νωρίς κατά την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους, επειδή προφανώς είχε κάποια προσαρμοστική αξία και συνεπώς εξαρτάται από πανανθρώπινους βιολογικούς, ή και γενετικούς παράγοντες. Σύμφωνα με αυτήν τη φαινομενικά εύλογη ερμηνεία της καθολικής μας έξης για τη δημιουργία ή την ακρόαση έντεχνων λογοτεχνικών ή καθημερινών αφηγήσεων –και ενδεχομένως για τα προϊόντα άλλων καλών τεχνών– ως εξελικτικών «προσαρμογών» και άρα ως άμεσων προϊόντων της δράσης της φυσικής επιλογής, έχουν διατυπωθεί σοβαρές αντιρρήσεις από κορυφαίους εξελικτικούς βιολόγους και νευροεπιστήμονες, τις οποίες θα εξετάσουμε αναλυτικά στο επόμενο άρθρο.
Πηγή: efsyn.gr