του Δημήτρη Καλτσώνη

Η σημερινή κρίση του καπιταλιστικού συστήματος και η προσωρινή αδυναμία των λαών να ορθώσουν ριζικές απαντήσεις, ξαναφέρνει από χίλιους δυο δρόμους τη συζήτηση για την ανάγκη μιας άλλης κοινωνικής οργάνωσης, ενός κοινωνικού συστήματος σοσιαλιστικού. Η ανθρωπότητα ψάχνει να βρει το δρόμο της. Για τον ίδιο λόγο επανέρχεται συχνά η συζήτηση για τις επαναστατικές αλλαγές που γνώρισε ο 20ός αιώνας και για την κατάληξή τους, με κορυφαία την περίπτωση της ΕΣΣΔ.

Από επιστημονική άποψη η συζήτηση αυτή δεν μπορεί και δεν πρέπει να κλείσει. Ωστόσο, είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουν τα βασικά στοιχεία της ιστορικής αυτής εμπειρίας για να συμπεριληφθούν κριτικά στα μελλοντικά εγχειρήματα οικοδόμησης μιας άλλης κοινωνίας, πιο δίκαιης. Σε κάθε περίπτωση η μελέτη οφείλει να είναι ψύχραιμη, επιστημονική, χωρίς ωραιοποίηση, ούτε δαιμονοποίηση προσώπων, περιόδων ή καταστάσεων. Αντίθετα, χρειάζεται διαλεκτική προσέγγιση.

Στις αναζητήσεις αυτές έχουν συμβάλει οι Κουβανοί κομμουνιστές και πρωτίστως ο Φιδέλ Κάστρο. Η ανάλυσή τους παρουσιάζει ενδιαφέρον γιατί μιλούν από τη θέση εκείνων που ακόμη και σήμερα, 26 χρόνια μετά την πτώση της ΕΣΣΔ, παρόλες τις δυσκολίες, αντέχουν και μάλιστα μόνοι τους. Βέβαια ούτε αυτή η άποψη μπορεί να διεκδικεί το αλάθητο.

Πρόσφατα, σε αυτή τη γραμμή σκέψης δημοσιεύθηκε μια σειρά έξι άρθρων του Κουβανού Χοσέ Λουίς Ροντρίγκες, ο οποίος είναι ερευνητής στο Κουβανικό Κέντρο Ερευνών για την Παγκόσμια Οικονομία και υπήρξε επίσης υπουργός Οικονομικών της χώρας του. Μερικές από τις επισημάνσεις του αξίζουν, κατά τη γνώμη μου, ιδιαίτερης προσοχής, χωρίς φυσικά να εξαντλούν το θέμα.

Επιλογές που σημάδεψαν

Εννοείται ότι ο συγγραφέας εξαίρει το τιτάνιο έργο της οχτωβριανής επανάστασης, τις σημαντικές κοινωνικές προόδους που επέφερε. Σημειώνει επίσης τις τεράστιες αντικειμενικές δυσκολίες που είχε να αντιμετωπίσει ειδικά την πρώτη περίοδο.

Ένα από τα πρώτα ζητήματα που εντοπίζει, είναι το γεγονός ότι τα έκτακτα μέτρα που ελήφθησαν και οι μέθοδες που χρησιμοποιήθηκαν στις συνθήκες εμφυλίου πολέμου, της ιμπεριαλιστικής επέμβασης και των καταστροφών που συνέβησαν στη χώρα, έτειναν να γίνουν μόνιμα, πράγμα εντελώς προβληματικό. Την ίδια περίοδο, τη δεκαετία του 1920, συνέπεια κατά κάποιο τρόπο των παραπάνω, έγινε η κολλεκτιβοποίηση της γης με βίαιο τρόπο, ενώ στο ΚΚ σημειώθηκε ουσιαστικά διάσπαση, ακριβώς όπως το είχε φοβηθεί και προβλέψει ο Λένιν στα τελευταία του γράμματα προς την κεντρική επιτροπή, που αποτέλεσαν την πολιτική του διαθήκη. Η αντιμετώπιση των απόψεων του Τρότσκι και άλλων ηγετικών μορφών των μπολσεβίκων, σημειώνει ο Κουβανός ερευνητής, έγινε με κατασταλτικές μεθόδους ενώ επρόκειτο για μια νόμιμη εσωκομματική συζήτηση.

Γενικότερα την περίοδο αυτή άρχισαν να σημειώνονται σοβαρές παραβιάσεις της σοσιαλιστικής δημοκρατίας. Οδηγήθηκαν στη φυσική εξόντωση ηγετικά στελέχη του ΚΚ και του Κόκκινου στρατού με κατηγορίες για προδοσία, που στην πραγματικότητα ποτέ δεν μπόρεσαν να αποδειχθούν. Όλα αυτά, υποστηρίζει ορθά ο Χοσέ Λουίς Ροντρίγκες, υπονόμευσαν το σοσιαλιστικό σύστημα και έπληξαν τις ιδέες του σοσιαλισμού.           

Η περίοδος ηγεσίας του Στάλιν

Για την περίοδο των δεκαετιών 1930 και 1940, όταν επικεφαλής της ΕΣΣΔ και του ΚΚ ήταν ο Στάλιν, ο συγγραφέας εξαίρει τις πολύ σημαντικές επιτυχίες που επιτεύχθηκαν σε όλους τους τομείς, ειδικά στον οικονομικό και στον αμυντικό με την αντιμετώπιση του φασισμού και ναζισμού. Υπογραμμίζει παράλληλα τα σοβαρά, προβληματικά στοιχεία της πολιτικής αυτής της περιόδου οι συνέπειες των οποίων φάνηκαν με ιδιαίτερη ένταση στη συνέχεια.

Παραθέτει αυτούσια μια τοποθέτηση του Φιδέλ Κάστρο για το ζήτημα: “Ο Στάλιν διέπραξε, επιπλέον, σοβαρά λάθη. Είναι γνωστή η κατάχρηση εξουσίας και άλλες αυθαιρεσίες. Ωστόσο είχε και αρετές. Η βιομηχανοποίηση της ΕΣΣΔ και η μεταφορά και ανάπτυξη της στρατιωτικής βιομηχανίας στη Σιβηρία υπήρξαν παράγοντες αποφασιστικοί σε εκείνη την πάλη του κόσμου ενάντια στο ναζισμό”.

Σε άλλη, παρόμοια τοποθέτηση  Φιδέλ Κάστρο είχε σημειώσει επίσης ότι: “Εγώ βαθιά μέσα μου ήμουν πιο επικριτικός (σε σχέση με τον Τσε) απέναντι στον Στάλιν για ορισμένα από τα λάθη του. Το μεγάλο φταίξιμο για το γεγονός ότι εκείνη η χώρα είχε υποστεί εισβολή το 1941 από εκατομμύρια Γερμανούς στρατιώτες... Ο Στάλιν διέπραξε πολιτικά λάθη και τακτικά λάθη, δε μιλάω για τα λάθη του εσωτερικού, που είναι γνωστά, την κατάχρηση εξουσίας, την καταστολή και τα χαρακτηριστικά του, την προσωπολατρία του... Είχε όραμα αλλά και ορισμένες αρετές, αλλά μεθόδους αυταρχικές, βάρβαρες, καταπιεστικές”.

Οι περιορισμένες αλλαγές του Χρουτσόφ

Με την πολιτική αλλαγή που επήλθε μετά το θάνατο του Στάλιν, επιχειρήθηκε να αντιμετωπιστούν από τη σοβιετική ηγεσία μια σειρά προβλήματα που είχαν εμφανιστεί. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Ροντρίγκες, τα όποια μέτρα ελήφθησαν επί ηγεσίας Χρουτσόφ παρέμειναν ημιτελή. Δεν αντιμετωπίστηκαν οι βαθύτερες αιτίες των προβλημάτων και δεν υπήρξε μια συνεπής αντιμετώπιση της γραφειοκρατικής αντίληψης και πρακτικής. Πολύ περισσότερο, δεν δημιουργήθηκαν μηχανισμοί για να εξασφαλιστεί η πραγματική συμμετοχή των εργαζομένων στη διακυβέρνηση του κράτους. Πάντως, τα όποια δημοκρατικά ανοίγματα και η ανοιχτή συζήτηση στη σοβιετική κοινωνία περιορίστηκαν αρκετά μετά το 1965.

Οικονομία της αγοράς

Στο τομέα της οικονομίας επιχειρήθηκε να ξεπεραστεί ο υπερβολικός διοικητικός συγκεντρωτισμός. Αυτό όμως έγινε με την προσφυγή σε μεθόδους της οικονομίας της αγοράς. Μέχρι τότε επικρατούσε ο λεπτομερής σχεδιασμός από το κέντρο, ακόμη και για τις λεπτομέρειες σε επίπεδο επιχειρήσεων. Το μοντέλο αυτό, ιδίως μετά τον πόλεμο, είχε γίνει αναποτελεσματικό.

Επιχειρήθηκε λοιπόν να ξεπεραστεί με την εισαγωγή κριτηρίων της αγοράς σε επίπεδο επιχειρήσεων. Στην αρχή συνδυαζόταν με τη γραφειοκρατική αντίληψη διαχείρισης της οικονομίας. Όπως εμφατικά επισημαίνει ο Ροντρίγκες, δεν υπήρξε καμιά αλλαγή στην κατεύθυνση της ενθάρρυνσης των εργαζομένων να συμμετέχουν στη λήψη των οικονομικών αποφάσεων, ζήτημα που είναι κομβικό για τη σοσιαλιστική οικονομία. Σταδιακά και μέσα στις δεκαετίες που ακολούθησαν, και ιδιαίτερα στα τέλη της δεκαετίας του 1980, κυριάρχησε η αντίληψη ότι η οικονομία της αγοράς αποτελεί τη λύση στα προβλήματα.

Επιδράσεις στην κοινωνική συνείδηση

Ο Κουβανός ερευνητής εξετάζει ακόμη τις επιπτώσεις στην κοινωνική συνείδηση. Γιατί σε μεγάλο μέρος του πληθυσμού επικράτησαν τα ψευδοκαταναλωτικά κριτήρια της Δύσης; Γιατί είχε τέτοια επίδραση η προπαγάνδα της;

Η απάντηση που δίνει είναι ότι το γεγονός πως α. η συμμετοχή των εργαζομένων στις πολιτικές και οικονομικές αποφάσεις ήταν πολύ περιορισμένη, β. είχε υπάρξει διάρρηξη των δεσμών ανάμεσα στην ηγεσία και στο λαό, γ. τα ηγετικά στρώματα απολάμβαναν προνόμια, δ. δεν μπορούσαν να αποτελέσουν παράδειγμα για την κοινωνία, όλα αυτά διευκόλυναν την επίδραση της ιμπεριαλιστικής προπαγάνδας και γέννησαν την απάθεια στον πληθυσμό.

Εν είδει συμπεράσματος

Συμπερασματικά ο Ροντρίγκες εκτιμά ότι η αυταρχική επιβολή μιας διευθυντικής ελίτ που αποκόπηκε από το λαό και γραφειοκρατικοποιήθηκε ήδη από τη δεκαετία του 1920, αποτέλεσε μια βασική αιτία της καπιταλιστικής παλινόρθωσης (χωρίς να παραβλέπονται οι αναμφίβολες κατακτήσεις της ΕΣΣΔ και οι τεράστιες δυσκολίες που χρειάστηκε να αντιμετωπίσει η επανάσταση). Η γραφειοκρατική ελίτ ήταν που οδήγησε επίσης σε οικονομικές επιλογές στην κατεύθυνση της οικονομίας της αγοράς, πράγμα που είχε επισημάνει ο Τσε τη δεκαετία του 1960. Αυτοί οι δυο αλληλένδετοι παράγοντες έθρεψαν σταδιακά και γιγάντωσαν τη διαφθορά και την παραοικονομία.

Το επιστέγασμα όλων αυτών ήρθε το 1989-1991, όταν έγινε παλινόρθωση των καπιταλιστικών σχέσεων και γκρεμίστηκαν οι κατακτήσεις του λαού. Το βιοτικό του επίπεδο κατακρημνίστηκε, αν και αυτό είχε αρχίσει νωρίτερα (τη δεκαετία του 1980) ως συνέπεια των αλλαγών στην κατεύθυνση της οικονομίας της αγοράς.

Τις ολέθριες συνέπειες τις βιώνει όλη η ανθρωπότητα αφού ο ιμπεριαλισμός ισχυροποιήθηκε και αποδυναμώθηκαν τα επαναστατικά κινήματα. Ωστόσο αυτό, είναι ιστορικά προσωρινό. Οι λαοί θα βρουν και θα ανοίξουν καινούργιους δρόμους, όπως γινόταν πάντοτε στην ιστορία της ανθρωπότητας. Μας το θυμίζει και ο βραζιλιάνος συγγραφέας Ζορζέ Αμάντο στο μυθιστόρημά του Ανταρσία, το οποίο γράφτηκε την περίοδο του μεσοπολέμου, όταν κυριαρχούσε ο φασισμός και πλησίαζε ο παγκόσμιος πόλεμος: “Πρόσεξε: σ' όλα τα μέρη, σ' ολόκληρο τον κόσμο, υψώνονται οι δυνάμεις του σκότους, ο πόλεμος κατά του λαού, ο δεσποτισμός. Όμως, όπως αποδεικνύεται σ' αυτόν το μύθο, πάντα είναι δυνατό να σπείρεις ένα σπόρο, ν' ανάψεις μια ελπίδα”.

πηγη: kordatos.org