Του JACK RASMUS*

Καθώς η παγκόσμια τιμή του πετρελαίου συνεχίζει να πέφτει από τον περασμένο Ιούνιο, η εκ πρώτης όψεως θετική οικονομική επίδραση ίσως αποδειχθεί απατηλή και αποσταθεροποιητική σε παγκόσμια κλίμακα.

Ένα νέο στοιχείο έχει μόλις προστεθεί στην ήδη άκρως ασταθή παγκόσμια οικονομία: ο αυξανόμενος κορεσμός του κόσμου με πετρέλαιο και η συνεπακόλουθη μεγάλη πτώση της τιμής του.

Από τον Ιούνιο του 2014, η τιμή του αργού πετρελαίου (ICE Brent) έχει μειωθεί πάνω από 40% , πέφτοντας από τα 115 δολ. το βαρέλι , τον Ιανουάριο του 2014, μόλις στα 67 στα τέλη Νοεμβρίου. Αυτή είναι η χαμηλότερη τιμή από το κατώτατο σημείο της ύφεσης του 2009. Η πτώση της τιμής δεν είναι απλώς μεγαλύτερη από την αναμενόμενη σε μια φυσιολογική κυκλική διόρθωση, αλλά εμφανίζεται επίσης ως κάτι πιο σοβαρό από ένα απλό προσωρινό φαινόμενο. Κάποιοι προβλέπουν ότι οι παγκόσμιες τιμές του πετρελαίου θα πέσουν κάτω από τα 60 δολ. το βαρέλι το 2015 και δυνητικά θα μπορούσαν να φτάσουν τόσο χαμηλά όσο τα 40 δολ. που ήταν η τιμή κατάρρευσης στη διάρκεια της κρίσης του 2008-9.

Το ποια θα είναι η επίδραση μιας μεγάλης και παρατεταμένης πτώσης της τιμής του πετρελαίου στην παγκόσμια οικονομία –η οποία ήδη σύρεται προς τη στασιμότητα με αυξανόμενη χρηματοπιστωτική αστάθεια, ταυτόχρονα-- μετά βίας συζητείται στον δυτικό επιχειρηματικό Τύπο. Αντίθετα, η πτώση της τιμής του πετρελαίου θεωρείται θετική οικονομική εξέλιξη, τόσο για τις ανεπτυγμένες όσο και για τις αναδυόμενες οικονομίες της αγοράς, και για την παγκόσμια οικονομία γενικότερα.

Οι οικονομολόγοι, ο επιχειρηματικός Τύπος και οι κυβερνήσεις στις αναπτυγμένες χώρες βάζουν “θετικό πρόσημο” στις μειούμενες τιμές του πετρελαίου, ισχυριζόμενοι όλοι ότι αυτό σημαίνει μικρότερο κόστος τόσο για τις επιχειρήσεις όσο και για τα νοικοκυριά. Χαμηλότερες τιμές πετρελαίου συνεπάγονται φθηνότερη βενζίνη και άρα δυνατότητα μεγαλύτερης καταναλωτικής δαπάνης των νοικοκυριών για άλλα προϊόντα. Το χαμηλότερο κόστος πετρελαίου θα δώσει έναυσμα για επιχειρηματικές επενδύσεις και δαπάνες και έτσι, όπως υποστηρίζεται, θα επηρεαστεί θετικά η οικονομική μεγέθυνση. Όμως, αυτή η απλοϊκή άποψη μπορεί να αποδειχθεί ανακριβής, όχι μόνο για τις ανεπτυγμένες χώρες, αλλά και για τις αναδυόμενες οικονομίες της αγοράς και για την παγκόσμια οικονομία γενικά. Οι συνδυασμένες αρνητικές επιδράσεις μιας βαθιάς και παρατεταμένης πτώσης της τιμής του πετρελαίου μπορούν κάλλιστα να υπερκεράσουν τα όποια θετικά αποτελέσματα.

Υπάρχουν τουλάχιστον τρεις σημαντικές δυνητικές επιπτώσεις που σχετίζονται με την παγκόσμια οικονομική αστάθεια, και οι οποίες πιθανώς θα αποτελέσουν τα επακόλουθα του παγκόσμιου αποπληθωρισμού της τιμής του πετρελαίου. Μερικές άρχισαν ήδη να εκδηλώνονται:

Πρώτον, η ταχύτερη ανατίμηση του δολαρίου των ΗΠΑ και η αντίστοιχη σχετική πτώση των νομισμάτων μιας σειράς αναδυόμενων οικονομιών της αγοράς – ιδίως των χωρών που εξαρτώνται από τις εξαγωγές πρωτογενών προϊόντων και ειδικότερα των χωρών στις οποίες οι εξαγωγές πετρελαίου αποτελούν σημαντικό μέρος των συνολικών τους εξαγωγών. Υπάρχει μια μακρόχρονη, ιστορική και τεκμηριωμένη σχέση ανάμεσα στις μειούμενες τιμές του πετρελαίου και στην αύξηση της αξίας του αμερικανικού δολαρίου. Συνεπώς, η πτώση της τιμής του πετρελαίου σημαίνει ανατίμηση του αμερικανικού δολαρίου.

Μια δεύτερη αποσταθεροποιητική επίπτωση της μείωσης των τιμών του πετρελαίου θα είναι η συμβολή της στον γενικό αποπληθωρισμό που παρατηρείται στην Ευρώπη και την Ιαπωνία. Οι οικονομίες έχουν ήδη εισέλθει σε ύφεση. Παρά τη ρευστότητα της τάξης των τρισ. δολαρίων που διοχετεύουν οι κεντρικές τους τράπεζες τους τελευταίους μήνες, τα επίπεδα των τιμών βρίσκονται στο μηδέν και κάτω απ' αυτό. Ο αποπληθωρισμός του πετρελαίου θα συμβάλει σημαντικά στη γενική αποπληθωριστική τάση τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ιαπωνία. Αυτό με τη σειρά του θα οδηγήσει πιθανώς σε ακόμη περισσότερες ενέσεις ρευστότητας από τις κεντρικές τράπεζες, με τη μορφή της ποσοτικής χαλάρωσης, τροφοδοτώντας περαιτέρω τις φούσκες του χρηματιστηρίου και των ομολόγων.

Τρίτον, η πτώση των χρηματοπιστωτικών τίτλων που συνδέονται με το πετρέλαιο θα μπορούσε να αυξήσει την τάση προς παγκόσμια χρηματοπιστωτική αστάθεια. Η πτώση της τιμής του πετρελαίου πιθανώς θα οδηγήσει σε εκτεταμένες χρεοκοπίες και αθετήσεις πληρωμών εκ μέρους πολλών και διαφόρων μη χρηματοπιστωτικών εταιρειών, πράγμα που με τη σειρά του θα προκαλέσει συμβάντα χρηματοπιστωτικής αστάθειας σε τράπεζες που έχουν οικονομικές σχέσεις μ' αυτές τις εταιρείες.  Η κατάρρευση των χρηματοπιστωτικών τίτλων που συνδέονται με το πετρέλαιο θα μπορούσε να προκαλέσει περαιτέρω “αλυσιδωτές αντιδράσεις” σε άλλες μορφές χρηματοπιστωτικών τίτλων, διασπείροντας τη χρηματοοικονομική αστάθεια και σε άλλες πιστωτικές αγορές.

Ο θετικός αντίκτυπος της πτώσης των τιμών του πετρελαίου στις οικονομίες, των ΗΠΑ συμπεριλαμβανομένων, γενικά υπερτιμάται. Η πτώση της πετρελαϊκής τιμής μπορεί να μην έχει τόσο θετικό αντίκτυπο στην καταναλωτική δαπάνη και στις επενδύσεις όσο υποθέτουν σήμερα οι ανεπτυγμένες οικονομίες. Ο καθαρός αντίκτυπος στην παγκόσμια οικονομία πιθανώς θα αποδειχθεί πιο πολύ αρνητικός παρά θετικός.

Η ΔΥΝΗΤΙΚΗ ΕΠΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΤΩΣΗΣ ΤΩΝ ΤΙΜΩΝ ΤΟΥ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΥ ΣΤΙΣ ΑΝΑΔΥΟΜΕΝΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΕΣ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ

Η συνεχιζόμενη κατάρρευση των διεθνών τιμών του πετρελαίου από τον περασμένο Ιούνιο έχει ήδη προκαλέσει καταστροφικές επιπτώσεις στις αναδυόμενες οικονομίες της αγοράς , ιδίως σε όσες απ' αυτές εξαρτώνται από την εξαγωγή πρωτογενών προϊόντων – όπως στη Βραζιλία, τη Χιλή, την Αργεντινή και τη Νότια Αφρική, ακόμη και στην Αυστραλία και σε μερικές από τις οικονομίες της Νοτιοανατολικής Ασίας. Η πτώση της τιμής του πετρελαίου έχει επηρεάσει ακόμη πιο σοβαρά εκείνες τις αναδυόμενες οικονομίες όπου οι εξαγωγές πετρελαίου αποτελούν μεγάλο μερίδιο του μείγματος των συνολικών εξαγωγών – όπως η Βενεζουέλα, η Ρωσία και η Νιγηρία.

Ο αρχικός μηχανισμός μετάδοσης μέσω του οποίου η πτώση της τιμής του πετρελαίου επηρεάζει αρνητικά τις αναδυόμενες οικονομίες της αγοράς είναι η μείωση της συναλλαγματικής ισοτιμίας του νομίσματος. Η πτώση της τιμής του πετρελαίου γενικά συνδέεται με την άνοδο της αξίας του αμερικανικού δολαρίου σε σχέση με άλλα νομίσματα. Συνεπώς, μια αύξηση του δολαρίου σημαίνει πτώση της αξίας των νομισμάτων άλλων χωρών.

Από την κατάρρευση των παγκόσμιων τιμών του πετρελαίου, τον περασμένο Ιούνιο, το ρωσικό ρούβλι έχει πέσει περίπου 38%.Το μπολίβαρ της Βενεζουέλας περίπου 45%. Το νάιρα της Νιγηρίας 12%, μόνο από τα μέσα Οκτωβρίου μέχρι σήμερα. Επηρεάζεται ακόμη και το νόμισμα ανεπτυγμένων πετρελαιο-εξαγωγικών χωρών, π.χ. η νορβηγική κορόνα που έχει πέσει κατά 17%. Το αμερικανικό δολάριο, που είχε μείνει σταθερό επί αρκετά χρόνια, άρχισε να αυξάνεται από τον Ιούνιο, καθώς άρχιζε η ελεύθερη πτώση της τιμής του πετρελαίου τον ίδιο μήνα. Έτσι, η μειούμενες τιμές του πετρελαίου ωθούν σε αύξηση του δολαρίου και συμπιέζουν τα νομίσματα των αναδυόμενων οικονομιών και ειδικότερα των οικονομιών που εξάγουν πετρέλαιο. Όσο μεγαλύτερη εξάρτηση έχει μία οικονομία από τις εξαγωγές πετρελαίου, τόσο μεγαλύτερη είναι η πτώση του νομίσματός της.

Με άλλα λόγια, δεν είναι οι δυτικές κυρώσεις εις βάρος της Ρωσίας υπεύθυνες για το μεγαλύτερο μέρος της πρόσφατης πτώσης του ρουβλίου. Ούτε βεβαίως η εσωτερική πολιτική της Βενεζουέλας είναι αυτή που συμβάλλει στο μέγιστο βαθμό στην πτώση του βενεζουελάνικου μπολίβαρ. Είναι η κατάρρευση των παγκόσμιων τιμών του πετρελαίου.

Όλα τα πρωτογενή προϊόντα, και όχι μόνο το πετρέλαιο, πλήττονται σε σημαντικό βαθμό όταν αρχίζει μια παρατεταμένη πτώση της τιμής του πετρελαίου. Μια μεγάλη και παρατεταμένη μείωση της τιμής του πετρελαίου γενικά συνδέεται με μείωση των πωλήσεων και των τιμών άλλων εμπορευμάτων. Ο παγκόσμιος τομέας πρωτογενών προϊόντων θα επηρεαστεί κατά πάσα πιθανότητα αρνητικά. Και αυτό έχει ήδη αρχίσει να εκδηλώνεται σε εμπορεύματα όπως ο χαλκός, ο χρυσός και άλλα βιομηχανικά μέταλλα, που η τιμή τους μειώνεται ως επακόλουθο της τρέχουσας μείωσης της τιμής του πετρελαίου. Ο Δείκτης Bloomberg των 22 βασικών πρωτογενών προϊόντων, π.χ., έπεσε πρόσφατα στο χαμηλότερο επίπεδό του από το 2009.

Ακόμη και οι αναδυόμενες οικονομίες της αγοράς που δεν εξάγουν πετρέλαιο, αλλά διαφορετικά πρωτογενή προϊόντα, υπέστησαν σημαντική μείωση της αξίας των νομισμάτων τους σε σχέση με το αμερικανικό δολάριο, από τη στιγμή που άρχισαν να πέφτουν ταχύτερα οι παγκόσμιες τιμές του πετρελαίου, τον Ιούνιο. Τους τελευταίους μήνες το βραζιλιάνικο ρεάλ έχει πέσει κατά 15,5% και το αυστραλιανό δολάριο κατά 12%, παρά το ότι οι κεντρικές τους τράπεζες παρενέβησαν στις αγορές νομίσματος, προκειμένου να αποτρέψουν περαιτέρω μείωση της αξίας των νομισμάτων τους.

Η μείωση της αξίας των νομισμάτων των αναδυόμενων οικονομιών της αγοράς θέτει σε κίνηση μια σειρά κρίσιμων οικονομικών εξελίξεων που προκαλούν μεγάλη επιβράδυνση της οικονομικής μεγέθυνσης, ακόμη και ύφεση.

Για παράδειγμα, οι μεγάλες μειώσεις στις αξίες των νομισμάτων οδήγησαν σε φυγή κεφαλαίου από τις αναδυόμενες οικονομίες. Τόσο οι εγχώριοι όσο και οι ξένοι επενδυτές ξεφορτώνονται αυτά τα νομίσματα, αγοράζουν δολάρια και στέλνουν τα κεφάλαιά τους έξω από τις χώρες για να αγοράσουν αμερικανικούς τίτλους – συνήθως αμερικανικά ομόλογα και μετοχές, καθώς και άλλα περιουσιακά στοιχεία που μπορεί να είναι εξίσου ελκυστικά, όπως τα ακίνητα. Στη συνέχεια, η φυγή κεφαλαίων αντανακλάται στα χρηματιστήρια τα οποία σημειώνουν πτώση και στα επιτόκια των κρατικών ομολόγων που σημειώνουν αύξηση. Επιβραδύνονται επίσης οι ροές ξένων άμεσων επενδύσεων στις αναδυόμενες οικονομίες της αγοράς. Εξαντλείται γενικά το χρηματικό κεφάλαιο. Η πίστωση αρχίζει να σπανίζει. Η πτώση της αξίας των νομισμάτων οδηγεί επίσης σε αύξηση του κόστους των εισαγόμενων αγαθών για τους καταναλωτές και στην επακόλουθη μείωση στα πραγματικά εισοδήματα και τις δαπάνες τους. Οι εξαγωγές των επιχειρήσεων επίσης μειώνονται. Όλα τα παραπάνω μεταφράζονται σε επιβράδυνση της πραγματικής οικονομικής μεγέθυνσης , ακόμη και σε ύφεση των αναδυόμενων οικονομιών της αγοράς. Και όλα αυτά οφείλονται στην άνοδο του αμερικανικού δολαρίου –του παγκόσμιου εμπορικού και αποθεματικού νομίσματος-- και στη μείωση της συναλλαγματικής ισοτιμίας του νομίσματος των αναδυόμενων οικονομιών της αγοράς, φαινόμενο που έθεσε σε κίνηση όλη αυτή τη διαδικασία.

Για τις αναδυόμενες οικονομίες, αυτή η διαδικασία εξελισσόταν τον περασμένο χρόνο με μια μεταλλαγμένη μορφή. Η αναφορά της αμερικανικής κεντρικής τράπεζας ότι στα σχέδιά της συμπεριλαμβάνεται η αύξηση των επιτοκίων το 2015 προκάλεσε την εκδήλωση ορισμένων από τις τάσεις που αναφέρονται παραπάνω. Ας σημειώσουμε ότι και μόνο ο λόγος για αύξηση των επιτοκίων είχε ως αποτέλεσμα μια διαδικασία αποσταθεροποίησης ορισμένων αναδυόμενων οικονομιών της αγοράς κατά τη διάρκεια του περασμένου έτους. Κάποιες απ' αυτές κατόρθωσαν να αντισταθμίσουν εν μέρει και προσωρινά τις επιπτώσεις μιας πιθανής αύξησης του αμερικανικού δολαρίου, τουλάχιστον προς το παρόν. Ωστόσο, εάν η αμερικανική κεντρική τράπεζα αυξήσει τα επιτόκια, ασφαλώς θα είναι πολύ μεγαλύτερες οι επιπτώσεις ως προς την υποτίμηση των νομισμάτων, τη φυγή κεφαλαίων κοκ στις αναδυόμενες οικονομίες της αγοράς.

Όμως, πριν πιθανώς συμβεί αυτή η “επιδείνωση”, η ταχεία πτώση της τιμής του πετρελαίου από τον περασμένο Ιούνιο επιφέρει σήμερα το ίδιο αποτέλεσμα με την όποια πιθανή μεταβολή της πολιτικής της αμερικανικής κεντρικής τράπεζας στο άμεσο μέλλον: δηλ. προκαλεί άμεση αύξηση του δολαρίου και πτώση της αξίας των νομισμάτων των αναδυόμενων οικονομιών, δίνοντας ώθηση στις προαναφερθείσες αποσταθεροποιητικές συνέπειες για τις οικονομίες αυτές. Τούτη ακριβώς τη στιγμή, η πτώση της τιμής του πετρελαίου-άνοδος του δολαρίου επηρεάζει πρωτίστως και πιο σοβαρά τις αναδυόμενες οικονομίες που εξάγουν πετρέλαιο και άλλα πρωτογενή προϊόντα. Μπορεί σύντομα να ακολουθήσει μια ακόμη γενικότερη αρνητική επίπτωση και κατά πάσα βεβαιότητα αυτό θα γίνει κάποια στιγμή μέσα στο 2015.

Η ΔΥΝΗΤΙΚΗ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΤΩΣΗΣ ΤΩΝ ΤΙΜΩΝ ΤΟΥ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΥ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΖΩΝΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ

Στις περιπτώσεις των οικονομιών της Ευρωζώνης και της Ιαπωνίας ο μεγαλύτερος κίνδυνος από την πτώση των τιμών του πετρελαίου είναι το ότι θα ωθήσουν τα ποσοστά του πληθωρισμού που ήδη είναι μηδενικά σε επίπεδα αποπληθωριστικά. Ο μέσος πληθωρισμός της Ευρωζώνης είναι μόλις 0,2% και της Ιαπωνίας λιγότερο από 0,8%. Οι κεντρικές τράπεζες και των δύο έχουν στόχο για τον πληθωρισμό τουλάχιστον το 2%, αλλά κινούνται προς την αντίθετη κατεύθυνση , παρά τα τρισ. δολάρια (αντίστοιχα σε ευρώ και γεν) που διοχέτευσαν στις οικονομίες τους οι κεντρικές τράπεζες τα πρόσφατα χρόνια. Το γενικό επίπεδο τιμών εξακολουθεί να πέφτει.

Εάν η μείωση των τιμών του πετρελαίου ωθήσει τις οικονομίες τους σε γενικό αποπληθωρισμό, αναμφίβολα αυτό θα αποτελέσει τη δικαιολογία για τη διοχέτευση ακόμη περισσότερων τρισ. δολαρίων στις οικονομίες τους, με την απατηλή ιδέα ότι, στη σημερινή οικονομία, το περισσότερο χρήμα αυξάνει το γενικό επίπεδο των τιμών. Η ιστορία έχει δείξει ότι αυτή η ιδέα είναι ανόητη. Οι μαζικές ενέσεις ρευστότητας από την κεντρική τράπεζα καταλήγουν σε διόγκωση των χρηματοπιστωτικών τίτλων, αλλά όχι σε γενικό πληθωρισμό όσον αφορά τα αγαθά και τις υπηρεσίες της πραγματικής οικονομίας. Στην πραγματικότητα, οι ενέσεις ρευστότητας οδήγησαν σε χρηματοπιστωτικές φούσκες. Όμως , η πτώση της τιμής του πετρελαίου μπορεί να είναι η δικαιολογία για ακόμη μεγαλύτερες ενέσεις ρευστότητας του τύπου της “ποσοτικής χαλάρωσης” τόσο στην Ιαπωνία όσο και στην Ευρωζώνη. Εάν συμβεί αυτό θα συμβάλει ακόμη περισσότερο στις χρηματοπιστωτικές φούσκες και στην αστάθεια.

Το επιχείρημα των διαμορφωτών της πολιτικής στην Ευρωζώνη –όπως και των εξαδέλφων τους στις ΗΠΑ-- είναι πως οι χαμηλότερες τιμές του πετρελαίου απελευθερώνουν εισόδημα των νοικοκυριών για άλλες δαπάνες και προσθέτουν εισόδημα στις επιχειρήσεις οι οποίες στη συνέχεια θα το επενδύσουν. Μόνο που και οι δύο αυτές υποθέσεις μπορούν να αποδειχθούν ανακριβείς. Ο αποπληθωρισμός προκαλεί αρνητική ψυχολογική επίδραση στους καταναλωτές και στις επιχειρήσεις, μια ψυχολογία ”αποπληθωριστικών προσδοκιών”. Η πτώση των τιμών, δηλ. ο γενικός αποπληθωρισμός τιμών, δημιουργεί στους καταναλωτές την προσδοκία περαιτέρω πτώσης και τους ωθεί να παγώνουν τις άμεσες δαπάνες. Το ίδιο συμβαίνει και με τις επενδύσεις των επιχειρήσεων. Όντας αβέβαιες για το πόσο θα μειωθούν οι τιμές των προϊόντων τους όταν θα τα βγάλουν στην αγορά κάποια στιγμή στο μέλλον, μπορεί να οδηγηθούν στην αναβολή των πρόσθετων επενδύσεων ακόμη κι αν διαθέτουν παραπανίσιο εισόδημα να επενδύσουν λόγω της πτώσης του κόστους του πετρελαίου. Με άλλα λόγια, ο αποπληθωρισμός προκαλεί παράλογες καταστάσεις. Η πτώση του γενικού επιπέδου τιμών, που καθιστά πιθανή η πτώση της τιμής του πετρελαίου, στην πραγματικότητα μπορεί να καταλήξει σε μικρότερη καταναλωτική δαπάνη και μειωμένες επενδύσεις -- δεν χρησιμεύει ως κίνητρο γα κανένα από αυτά τα δύο.

Η ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΤΙΜΗΣ ΤΟΥ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΥ ΚΑΙ Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΧΡΗΜΑΤΟΠΙΣΤΩΤΙΚΗ ΑΣΤΑΘΕΙΑ

Το πετρέλαιο δεν είναι μόνο ένα φυσικό προϊόν που αγοράζεται, πωλείται και γίνεται αντικείμενο εμπορίου στις παγκόσμιες αγορές. Έχει γίνει επίσης ένα σημαντικό χρηματοπιστωτικό περιουσιακό στοιχείο από τότε που οι ΗΠΑ και ο υπόλοιπος κόσμος άρχισαν να φιλελευθεροποιούν το εμπόριο των προθεσμιακών συμβολαίων επί του πετρελαίου ( δηλ. τα χρηματοπιστωτικά χρεόγραφα επ' αυτού) σε παγκόσμια κλίμακα, στα τέλη της δεκαετίας του 1990.

Καθώς η πτώση της τιμής του πετρελαίου προκαλεί πτώση της τιμής άλλων πρωτογενών εμπορευμάτων (δηλ. χαλκού, σιδηρομεταλλεύματος, χρυσού κ.λπ), η πτώση της τιμής στα χρηματοπιστωτικά χρεόγραφα που βασίζονται στο πετρέλαιο (δηλ. στα προθεσμιακά συμβόλαια επί του πετρελαίου) μπορεί να “διαχυθεί” και σε άλλους χρηματοπιστωτικούς τίτλους, προκαλώντας μια “αλυσιδωτή αντίδραση” πτώσης των τιμών.

Αυτό το φαινόμενο δεν είναι καθόλου ανόμοιο με ό,τι συνέβη στα 2006-8 με το κραχ στην αγορά στέγης. Εκείνη την εποχή, η μεγάλη συρρίκνωση του παγκόσμιου τομέα αγοράς στέγης (φυσικό περιουσιακό στοιχείο) δεν “διαχύθηκε” απλώς σε άλλους τομείς της πραγματικής οικονομίας, αλλά οδήγησε σε κραχ τα ομόλογα επί υποθηκών (δηλ. σε χρηματοπιστωτικούς τίτλους που αντιπροσώπευαν την κατασκευή οικιών και εμπορικών ακινήτων) και τα παράγωγα που βασίζονταν πάνω σ' αυτά τα ομόλογα. Σημειώθηκε δηλαδή “διάχυση” σε άλλες μορφές χρηματοπιστωτικών τίτλων που έθεσε σε κίνηση την αλυσιδωτή αντίδραση της γενικής πτώσης των τιμών των χρηματοπιστωτικών περιουσιακών στοιχείων.

Το ίδιο φαινόμενο “αλυσιδωτής αντίδρασης” θα μπορούσε να επαναληφθεί εάν συνεχιστεί η πτώση της τιμής του πετρελαίου σε κάτω από 60 δολ. το βαρέλι, Αυτή η πτώση θα ισοδυναμούσε με μείωση της τιμής κατά 50%, περίπου, και θα μπορούσε να προκαλέσει ένα συμβάν το οποίο θα έθετε σε κίνηση μια γενικότερη, παγκόσμια διαδικασία χρηματοπιστωτικής αστάθειας, συνδεδεμένη ίσως με την κατάρρευση της αμερικανικής αγοράς ομολόγων υψηλού κινδύνου, που έχει τροφοδοτήσει το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής σχιστολιθικού πετρελαίου στις ΗΠΑ.

ΕΙΝΑΙ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΗΠΑ ΕΞΑΙΡΕΣΗ;

Όπως στην Ευρώπη και στην Ιαπωνία, το “βασικό επιχείρημα” και στις ΗΠΑ είναι πως η πτώση της τιμής του πετρελαίου θα μειώσει το κόστος για καταναλωτές και επιχειρήσεις και έτσι το αποτέλεσμα θα είναι μεγαλύτερη κατανάλωση, περισσότερες επενδύσεις και οικονομική μεγέθυνση. Το αντεπιχείρημα, σε σχέση με την Ευρώπη και την Ιαπωνία, πως θα μπορούσε να προκαλέσει “αποπληθωριστικές προσδοκίες”, οδηγώντας στο αντίθετο αποτέλεσμα όσον αφορά την κατανάλωση και τις επενδύσεις, δεν έχει συνάφεια με τις ΗΠΑ. Το γενικό επίπεδο τιμών στις ΗΠΑ πέφτει επίσης, αλλά πολύ πιο αργά και εκκινώντας από ένα υψηλότερο επίπεδο πληθωρισμού, της τάξης περίπου του 2%.

Το πρόβλημα με το επιχείρημα της “θετικής οικονομικής μεγέθυνσης” στην περίπτωση των ΗΠΑ είναι ότι ούτε και γι' αυτές ισχύει, εξαιτίας άλλων, ειδικών λόγων που αφορούν μόνο την αμερικανική οικονομία. Αυτοί συμπεριλαμβάνουν τα εξής:

Η εξοικονόμηση των καταναλωτών λόγω των χαμηλότερων τιμών του πετρελαίου και της βενζίνης θα απορροφηθεί από το αυξανόμενο κόστος περίθαλψης, εκπαίδευσης, ενοικίων και άλλων τέτοιων αναγκαιοτήτων που παρατηρούνται σήμερα στις ΗΠΑ.

Ένα άλλο πρόβλημα είναι το ότι η αύξηση της αξίας του δολαρίου, που συνδέεται με την πτώση της τιμής του πετρελαίου και την άνοδο των αμερικανικών επιτοκίων, θα επιβραδύνει με πάσα βεβαιότητα τις αμερικανικές εξαγωγές και άρα την οικονομική μεγέθυνση.

Η οικονομική μεγέθυνση στις ΗΠΑ θα επηρεαστεί αρνητικά από την πτώση της τιμής του πετρελαίου επειδή αυτή θα προκαλέσει σταμάτημα των μεγάλων επενδύσεων και της επέκτασης της παραγωγής σχιστολιθικού πετρελαίου και αερίου. Με την τιμή των 60 δολ. για κάθε βαρέλι πετρελαίου, η παραγωγή σχιστολιθικού πετρελαίου και αερίου παύει να είναι ανταγωνιστική έναντι της παραδοσιακής παραγωγής τους. Συνεπώς η παραγωγή σχιστολιθικού πετρελαίου και αερίου θα μειωθεί σημαντικά, η συμβολή της στη βιομηχανική παραγωγή επίσης θα μειωθεί -- και η βιομηχανική παραγωγή συμβάλλει σημαντικά στην οικονομική μεγέθυνση των ΗΠΑ.Ο κλονισμός της παραγωγής σχιστολιθικού πετρελαίου/αερίου που επέρχεται δεν θα συμβεί ομαλά. Θα έχει ως συνέπεια εκτεταμένες χρεοκοπίες επιχειρήσεων στον τομέα αυτό. Και επειδή μεγάλο μέρος των γεωτρήσεων έχει χρηματοδοτηθεί με υψηλού ρίσκου και μεγάλων αποδόσεων εταιρικά ομόλογα , θα μπορούσε να μεταφραστεί σε χρηματοπιστωτικό κραχ της αντίστοιχης αμερικανικής αγοράς ομολόγων υψηλού ρίσκου, η οποία αυτή τη στιγμή έχει υπερεπεκταθεί, οδηγώντας, στη συνέχεια, σε περιφερειακές τραπεζικές χρεοκοπίες. Με άλλα λόγια, στην παγκόσμια μείωση των τιμών του πετρελαίου μπορεί να δει κανείς το ίχνος ενός ακόμη επεισοδίου χρηματοπιστωτικής αστάθειας.

ΈΝΑ ΤΕΛΙΚΟ ΣΧΟΛΙΟ

Ο παγκόσμιος αποπληθωρισμός του πετρελαίου διέσχισε ένα επικίνδυνο κατώφλι με την συνεδρίαση του ΟΠΕΚ στη Βιέννη, στις 28 Νοεμβρίου , όπου η Σαουδική Αραβία οδήγησε στην απόφαση να μη μειωθεί η παραγωγή αργού πετρελαίου και συνεπώς να επιτραπεί η συνεχής πτώση της τιμής του.

Το ερώτημα που τίθεται αμέσως είναι, γιατί πήραν αυτή την απόφαση ο ΟΠΕΚ και οι Σαουδάραβες; Η καθαρή επιχειρηματική λογική θα υπαγόρευε τη μείωση της παραγωγής ώστε να στηριχθεί η παγκόσμια τιμή του πετρελαίου. Τι βρίσκεται πίσω απ' αυτή την απόφαση; Πιθανώς βρίσκεται ένας συνδυασμός αρκετών παραγόντων.

Πρώτον, ο ΟΠΕΚ και οι Σαουδάραβες γνωρίζουν ότι η παγκόσμια παραγωγή σχιστολιθικού πετρελαίου και αερίου δημιουργεί υπαρξιακή απειλή για τα κέρδη τους και μάλιστα σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα. Οι Σαουδάραβες αποφάσισαν να πετάξουν έξω από την αγορά τις μικρότερες και πιο χρεωμένες εταιρείες γεώτρησης και παραγωγής. Και πίσω από τους Σαουδάραβες βρίσκονται, αναμφίβολα, οι μεγάλες αμερικανικές πετρελαϊκές εταιρείες που έχουν την ίδια επιδίωξη.

Όμως, υπάρχουν κι άλλες πλευρές σ' αυτή την υπόθεση. Η Σαουδική Αραβία και οι νεοσυντηρητικοί φίλοι της στις ΗΠΑ στοχεύουν τη Ρωσία και το Ιράν μ' αυτή τη νέα πολιτική που οδηγεί στην πτώση της τιμής του πετρελαίου. Οι επιπτώσεις της ήδη επηρεάζουν σοβαρά την οικονομία της Ρωσίας και του Ιράν. Με άλλα λόγια, αυτή η πολιτική που προωθεί την πτώση της τιμής του πετρελαίου εκφράζει σημαντικά πολιτικά συμφέροντα των ΗΠΑ, που θέλουν να δημιουργήσουν μεγάλη αναταραχή στην οικονομία της Ρωσίας και του Ιράν για παγκόσμιους πολιτικούς λόγους. Δεν θα είναι η πρώτη φορά που το πετρέλαιο χρησιμοποιείται ως πολιτικό όπλο, ούτε και η τελευταία.

* Πηγή: Περιοδικό «Counterpunch» (8/12/2014) και www.sxedio-b.gr. Μετάφραση: Αρ. Αλαβάνου.
* O Jack Rasmus είναι συγγραφέας πολιτικών και οικονομικών δοκιμίων.

ΠΗΓΗ: iskra.gr

ΑΠΟΦΑΣΗ ΓΙΑ ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΣΤΟΧΟ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ

Πραγματοποιήθηκε το Σάββατο 27 Δεκέμβρη,κοινή συνάντηση αντιπροσωπειών του ΣΥΡΙΖΑ, της Πρωτοβουλίας των 1000 και της Κομμουνιστικής Οργάνωσης Ανασύνταξη στην οποία συζητήθηκαν οι πρόσφατες πολιτικές εξελίξεις και τα καθήκοντα της Αριστεράς.

Αποτέλεσε κοινή διαπίστωση ότι πρέπει να ανατραπεί η συγκυβέρνηση ΝΔ-ΠΑΣΟΚ να καταργηθούν τα μνημόνια και να εφαρμοστεί φιλολαϊκή πολιτική. Ότι, επίσης, μπροστά στο ενδεχόμενο βουλευτικών εκλογών στο άμεσο μέλλον, η Αριστερά οφείλει, να δώσει τη μάχη από κοινού, ενωτικά, ενάντια στην κοινωνική καταστροφή που προκαλούν οι πολιτικές της Τρόικα, της ευρωπαϊκής και ελληνικής άρχουσας τάξης και της κυβέρνησης. Αυτό, ανεξάρτητα από τις διαφορές, ιδεολογικές, προγραμματικές και πολιτικές που υπάρχουν στις γραμμές της Αριστεράς.

Στη συνάντηση των αντιπροσωπειών υπήρξε συμφωνία σε μια σειρά σημεία, όπως τα ακόλουθα:

--Στην ανάγκη να καταργηθούν τα μνημόνια και οι εφαρμοστικοί νόμοι

--Ότι το δημόσιο χρέος δεν είναι βιώσιμο και λειτουργεί σαν θηλιά στο λαιμό του ελληνικού λαού. Στο θέμα του χρέους υπήρξαν διαφορετικές αλλά όχι αντικρουόμενες προσεγγίσεις.

--Ότι, μια μελλοντική κυβέρνηση της Αριστεράς θα πρέπει να ικανοποιήσει, με κατεπείγουσες διαδικασίες, βασικά αιτήματα του εργατικού - λαϊκού κινήματος όπως τα ακόλουθα:

o            Θα αποκαταστήσει την εργατική νομοθεσία και τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας (ΣΣΕ) στα επίπεδα του 2009, θα δώσει αυξήσεις στους μισθούς και τις συντάξεις με την επαναφορά του κατώτατου μισθού και θα πάρει άμεσα μέτρα ανακούφισης των ανέργων.

o           Θα καταργήσει όλα τα χαράτσια και την υπερφορολόγηση, θα προστατεύσει την πρώτη κατοικία των εργατικών και λαϊκών οικογενειών από την εφορία και τις τράπεζες και θα προχωρήσει σε ρύθμιση των χρεών των εργαζόμενων επαγγελματιών.

o          Θα σταματήσει την καταστολή των κινητοποιήσεων, απεργιών, διαδηλώσεων και πορειών του λαϊκού κινήματος, από τα δικαστήρια και την αστυνομική καταστολή.

o           Θα στηρίξει από τον κρατικό προϋπολογισμό και θα αναβαθμίσει το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, τον αναδιανεμητικό, κοινωνικό και δημόσιο χαρακτήρα του καθώς και την δημόσια και δωρεάν υγεία-πρόνοια-παιδεία.

o           Θα πάρει μέτρα για να τιμωρηθούν παραδειγματικά όλοι αυτοί, πολιτικό και διοικητικό προσωπικό του κράτους και κεφαλαιούχοι, που ευθύνονται και εμπλέκονται στη διασπάθιση δημοσίου χρήματος, τη διαφθορά, το ξεπούλημα δημόσιας περιούσιας.

Στη βάση των προηγουμένων οι αντιπροσωπείες συμφώνησαν στην κοινή προσπάθεια για συνεργασία της Αριστεράς με στόχο μια κυβέρνηση της Αριστεράς και για την ενεργοποίηση του μαζικού κινήματος που αποτελεί μοναδικό εγγυητή για την εφαρμογή μια αριστερής ριζοσπαστικής πολιτικής διεξόδου από την κρίση.

Διαβάστε στη συνέχεια ολόκληρη την επιστολή προς την πολιτική γραμματεία του ΣΥΡΙΖΑ και τον Γραμματέα της Κ.Ε. του ΣΥΡΙΖΑ, από την «Πρωτοβουλία των 1000» και την Κομμουνιστική Οργάνωση «Ανασύνταξη».

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΡΙΖΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΓΡΑΜΜΑΤΕΑ ΤΗΣ Κ.Ε. ΤΟΥ ΣΥΡΙΖΑ

Αγαπητοί σύντροφοι,

Η συνέχιση της εφαρμογής του μνημονίου, όπως αποδεικνύεται ξανά, ενόψει και της δεύτερης ψηφοφορίας για ΠτΔ, αποτελεί το μόνο δρόμο για την τρόικα και τους ντόπιους συμμάχους της, ώστε να υπάρξει διέξοδος από τη κρίση προς όφελος της αστικής τάξης. Ο δρόμος αυτός οδηγεί στη συντριβή της εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωμάτων.

Στον αντίποδα, αναγκαία σήμερα, περισσότερο από ποτέ, είναι η ανάδειξη μιας κυβέρνησης που θα καταργήσει το μνημόνιο και όλους τους εφαρμοστικούς νόμους, και θα εφαρμόσει ένα φιλολαϊκό πρόγραμμα, θα ανακουφίσει το χειμαζόμενο ελληνικό λαό και θα θέσει τις βάσεις για τον μετασχηματισμό της κοινωνίας, σε σοσιαλιστική κατεύθυνση. Απέναντι στην κολοσσιαία επίθεση που δέχεται η ελληνική κοινωνία, στους καθημερινούς εκβιασμούς για την απαρέγκλιτη τήρηση των μέτρων που ορίζει το μνημόνιο, η απάντηση δε μπορεί παρά να είναι ένα συνεκτικό και τεκμηριωμένο ριζοσπαστικό πρόγραμμα διεξόδου από την κρίση. Θέση μας είναι ότι ο πρωταρχικός στόχος ενός τέτοιου προγράμματος είναι η κατάργηση το μνημονίου και αυτός ο στόχος είναι άρρηκτα δεμένος με την άρνηση πληρωμής του χρέους, την εθνικοποίηση του τραπεζικού συστήματος και των στρατηγικών τομέων της οικονομίας κάτω από κοινωνικό και εργατικό έλεγχο, και την εφαρμογή ενός προγράμματος παραγωγικής ανασυγκρότησης της οικονομίας. Η εφαρμογή αυτού του προγράμματος δε θα έχει ως όριο το ευρώ και θα πρέπει να τηρηθεί απαρέγκλιτα ακόμη και αν αυτό θα σημαίνει ρήξη με την ΕΕ και την νομισματική ένωση.

Η πάλη μεταξύ των δυνάμεων του κεφαλαίου και της εργασίας, βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη τα τελευταία χρόνια. Η έκβαση της μάχης αυτής δεν έχει οριστικοποιηθεί. Σήμερα όμως περισσότερο από ποτέ, είναι δυνατόν, μετά την αναμενόμενη ατελέσφορη διαδικασία εκλογής ΠτΔ, πράγμα για το οποίο παλεύουμε, να γίνουν εθνικές εκλογές και να εκλεγεί από την εργατική τάξη και το λαό, μια Αριστερή Κυβέρνηση που θα ανοίξει μια περίοδο πολιτικής μάχης με διακύβευμα την εφαρμογή ενός προγράμματος που υπηρετεί τα εργατικά-λαϊκά συμφέροντα.

Η Αριστερά, σε όποια της μορφή: κόμμα, οργάνωση, συσπείρωση, ομάδα, κίνηση, θα πρέπει να αναλογιστεί την κρισιμότητα των στιγμών, την αναγκαιότητα να ανατραπεί η συγκυβέρνηση και στη θέση της να αναδειχθεί μια Αριστερή κυβέρνηση που θα ανοίξει ελπιδοφόρους δρόμους προς όφελος της εργατικής τάξης και του εργαζόμενου λαού. Θα πρέπει να αναμετρηθεί με το ερώτημα της χάραξης και εφαρμογής πολιτικής προς όφελος τους και από θέση κυβερνητικής εξουσίας, για την ανατροπή του μνημονιακού καθεστώτος. Η Αριστερά σε αυτή τη μάχη θα έπρεπε να είναι έτοιμη να κατέβει ενιαία, μετωπικά, πυκνώνοντας τις γραμμές της, για να αντιμετωπίσει έναν αντίπαλο που μέχρι σήμερα φαντάζει ανίκητος. Και μέσα στο πλαίσιο αυτού του «ενιαίου μετώπου» να αναπτύξει ανοιχτά, τολμηρά και δημόσια, μπροστά στο σύνολο της εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωμάτων, τη συζήτηση για το πρόγραμμα που είναι απαραίτητο για την έξοδο από την κρίση και τη σοσιαλιστική προοπτική της κοινωνίας.

Με βάση αυτά, απευθύνουμε κάλεσμα προς το ΣΥΡΙΖΑ και τον γραμματέα της Κ.Ε. για να προχωρήσουμε σε συνάντηση, αναλύοντας εκτενέστερα τη λογική μας, σε μια προσπάθεια να βρούμε κοινό τόπο. Με τη σχεδόν δεδομένη άκαρπη ψηφοφορία για τον ΠτΔ και την προκήρυξη εκλογών, είναι απόφασή μας να στηρίξουμε τον ΣΥΡΙΖΑ στην εκλογική αναμέτρηση που έρχεται, θεωρώντας ότι από κυβερνητική θέση, θα παραμείνει σταθερός στο πρόγραμμά του και συγκεκριμένα:

• Θα καταργήσει τα μνημόνια και τους εφαρμοστικούς νόμους
• Θα καταγγείλει την επαχθή δανειακή σύμβαση
• Θα ικανοποιήσει τα βασικά αιτήματα του εργατικού - λαϊκού κινήματος με κατεπείγουσες διαδικασίες:

-  Θα αποκαταστήσει την εργατική νομοθεσία και τις συλλογικές συμβάσεις εργασίας (ΣΣΕ) στα επίπεδα του 2009, θα δώσει αυξήσεις στους μισθούς και τις συντάξεις με την επαναφορά του κατώτατου μισθού και θα πάρει άμεσα μέτρα ανακούφισης των ανέργων

-  Θα καταργήσει όλα τα χαράτσια και την υπερφορολόγηση, θα προστατεύσει την πρώτη κατοικία των εργατικών και λαϊκών οικογενειών από την εφορία και τις τράπεζες και θα προχωρήσει σε ρύθμιση των χρεών των εργαζόμενων επαγγελματιών.

-  Να σταματήσει την καταστολή των κινητοποιήσεων, απεργιών, διαδηλώσεων και πορειών του λαϊκού κινήματος, από τα δικαστήρια και την αστυνομική καταστολή (αφοπλισμός αστυνομικών που βρίσκονται στις διαδηλώσεις, απαγόρευση χρήσης χημικών, διάλυση των ειδικών δυνάμεων καταστολής και εκκαθάριση από φασιστικά στοιχεία).

-  Θα στηρίξει από τον κρατικό κορβανά και θα αναβαθμίσει το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, τον αναδιανεμητικό, κοινωνικό και δημόσιο χαρακτήρα του καθώς και την δημόσια και δωρεάν υγεία-πρόνοια-παιδεία.

-  Θα πάρει μέτρα για να τιμωρηθούν παραδειγματικά όλοι αυτοί, πολιτικό και διοικητικό προσωπικό του κράτους και καπιταλιστές που ευθύνονται και εμπλέκονται στη διασπάθιση δημοσίου χρήματος, τη διαφθορά, το ξεπούλημα δημόσιας περιούσιας.

Είναι σημαντικό οι παραπάνω θέσεις, που υπάρχουν άλλωστε στο πρόγραμμα του ΣΥΡΙΖΑ, να επαναδιατυπωθούν και να επαναβεβαιωθούν στη δημόσια συζήτηση που διεξάγεται στην ελληνική κοινωνία, διότι με τον τρόπο αυτό διευκολύνεται, να στηρίξει με όλες της τις δυνάμεις και να αναδείξει μια Αριστερή κυβέρνηση, η εργατική τάξη και εμείς μέσα σε αυτήν. Είναι ο καλύτερος τρόπος ώστε να αρθούν οι όποιες ενστάσεις υπάρχουν σχετικά με τις προθέσεις του ΣΥΡΙΖΑ και τις αμφίσημες δηλώσεις στελεχών του.

Στη βάση των παραπάνω, το επόμενο διάστημα, θα αναλάβουμε πρωτοβουλίες με σκοπό να συμβάλλουμε στην ενότητα της Αριστεράς και στην ενεργοποίηση του μαζικού κινήματος που αποτελεί μοναδικό εγγυητή για την εφαρμογή μιας αριστερής ριζοσπαστικής πολιτικής διεξόδου από την κρίση.

Πρωτοβουλία των 1000
Κομμουνιστική Οργάνωση Ανασύνταξη
Αθήνα, 22 Δεκεμβρίου 2014

ΠΗΓΗ: iskra.gr

Του ΤΑΣΟΥ ΜΑΥΡΟΠΟΥΛΟΥ*

Η άγρια νεοφιλελεύθερη πολιτική που εφαρμόστηκε την τελευταία πενταετία, προκάλεσε μεγάλη κινητικότητα και ανατροπές στο πολιτικό σκηνικό της χώρας. Η επίθεση σε βάρος του λαού, η φτώχεια , η εξαθλίωση, η διάλυση του όποιου κοινωνικού κράτους υπήρχε, η διάρρηξη του κοινωνικού ιστού, η περιθωριοποίηση και ο αποκλεισμός μεγάλων κομματιών της κοινωνίας και η ανασφάλεια στο σύνολό της, κατακερμάτισε τον παντοδύναμο δικομματισμό. Φανατικοί ψηφοφόροι της Ν.Δ. και του ΠΑΣΟΚ, που μέχρι το 2009 τους ψήφιζαν γιατί επιβίωναν στοιχειωδώς και προσδοκούσαν σε βελτίωση της καθημερινότητας τους και μια μικρή βελτίωση του βιοτικού τους επιπέδου, τους γύρισαν την πλάτη. Το μεγαλύτερο κόστος το πλήρωσε το ΠΑΣΟΚ, που στο όνομα του σοσιαλισμού υπέκλεψε την ψήφο των λαϊκών στρωμάτων, για να γίνει ο δούρειος ίππος του νεοφιλελευθερισμού.

Ο ΣΥΡΙΖΑ με τον ξεκάθαρο ριζοσπαστικό του λόγο, στηρίζοντας τα κινήματα και τις αντιδράσεις του κόσμου, από το 4,6% , τον Ιούνη του 2012 έφτασε στο 27%. Το εκλογικό σώμα που τον επέλεξε τότε, οργισμένο από την εφαρμοζόμενη νεοφιλελεύθερη πολιτική και με ενεργοποιημένα τα ταξικά αντανακλαστικά, αψήφησε την τρομοκρατία, τον πανικό, τα εκβιαστικά διλήμματα που του έβαζαν οι κυρίαρχες ελίτ. Ο αποφασισμένος λαός δεν υπέκυψε στα τρομοκρατικά διλήμματα που έβαζαν και αναπαρήγαγαν τα κυρίαρχα Μ.Μ.Ε.. Τα διαγγέλματα, Ομπάμα, Μέρκελ, Σόιμπλε, τα ρεπορτάζ της δραχμής και τα δεινά που θα ακολουθούσαν, είχαν μικρό αντίκρισμα.

Την περίοδο εκείνη η ΔΗΜΑΡ συνειδητά, ως «αριστερά της ευθύνης», συστρατεύθηκε με το πολιτικό μπλοκ των μνημονίων και επικοινωνιακά χρησιμοποιήθηκε από τα κυρίαρχα οικονομικά και κοινωνικά συμφέροντα σαν εξισορροπητική και αντίρροπη δύναμη στο ΣΥΡΙΖΑ και την αριστερά. Μετεκλογικά Ν.Δ., και ΠΑΣΟΚ, με μια μικρή και εύθραυστη κοινοβουλευτική πλειοψηφία, δεν θα μπορούσαν μόνοι τους να μακροημερεύσουν και δεν θα είχαν την ανοχή του λαού, στην εντεινόμενη σε βάρος του επίθεση, αν δεν ενισχύονταν από τη ΔΗΜΑΡ, που ως «αριστερά της ευθύνης» τους πρόσφερε ένα δίχτυ προστασίας. Την περίοδο που συμμετείχε στη συγκυβέρνηση στήριξε νομοσχέδια και μέτρα, που έπληξαν περαιτέρω τον ήδη χειμαζόμενο ελληνικό λαό, υποθηκεύοντας το μέλλον του (http://www.iskra.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=17940:zafeirhs-dhmar&catid=82:kommata&Itemid=199). Ακόμα και στην κορύφωση της ρατσιστικής βίας, την ανεξέλεγκτη δράση των ταγμάτων εφόδου και τη λειτουργία της Χ.Α., σαν τον επιχειρησιακό βραχίονα μιας ακροδεξιάς πολιτικής, η ΔΗΜΑΡ συμμετείχε στην κυβέρνηση, παρακολουθώντας ανέκφραστη τον εκφασισμό και διχασμό της κοινωνίας. Με την αποχώρησή της από τη συγκυβέρνηση, όποτε χρειάστηκε, έπαιξε το ρόλο του στυλοβάτη της.

Η ΔΗΜΑΡ εισέπραξε το τίμημα των επιλογών της. Από το 6,27% του 2012 και στο σύντομο διάστημα των δύο ετών, κινείται δημοσκοπικά, με συνεχή πτωτική τάση, από 0,4% μέχρι 1,5%. Με την προκήρυξη εκλογών, το ποσοστό που θα της έχει απομείνει θα εξαφανιστεί. Πληρώνει την ανακολουθία λόγων και έργων, όπως την πληρώνει και το ΠΑΣΟΚ, με μεγαλύτερη αναλογικά πτώση από αυτό. Η ΔΗΜΑΡ προκαλεί την αποστροφή όσων την ψήφισαν, γιατί τους εξαπάτησε, χρησιμοποιώντας την ψήφο τους και το όνομα της αριστεράς, για να εξυπηρετήσει την πιο αντιλαϊκή πολιτική μετά το Β΄ παγκόσμιο πόλεμο.

Ως συγκυβέρνηση αλλά και μετά, με κάθε ευκαιρία υπεραμυνόταν των επιλογών της και της συμμετοχής της στην κυβέρνηση, χωρίς την παραμικρή διάθεση αυτοκριτικής, παρά τα καταστροφικά αποτελέσματα που προκάλεσαν στην κοινωνία. Δεν έχανε την ευκαιρία να κατηγορεί το ΣΥΡΙΖΑ για λαϊκισμό και τις θέσεις του για ανέφικτες και καταστροφικές.

Με μια ΔΗΜΑΡ που μέχρι σήμερα όχι μόνο δεν έχει κάνει αυτοκριτική αλλά παραμένει αμετακίνητη στις θέσεις της, πού βρίσκεται το σημείο επαφής που μπορεί κάποιος να συζητήσει για συμμαχίες και να φιλοξενήσει στελέχη της στα ψηφοδέλτια μιας ριζοσπαστικής αριστεράς; Ποια είναι τα εχέγγυα για τη στάση τους, αν χρειαστεί η ρήξη και η σύγκρουση; Μήπως σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, η αποδεδειγμένη ευελιξία τους, βάλει σε ομηρία μια κυβέρνηση της αριστεράς και στραφεί εναντίον της; Ποια είναι τα σημεία που μπορείς να εμπιστευτείς οποιαδήποτε συμφωνία; Είναι δυνατόν να υπηρετήσουν κάτι που δεν πιστεύουν; Ποια είναι τα επιχειρήματα που μπορούν να αναγκάσουν το ΣΥΡΙΖΑ να ανοίξει τα ψηφοδέλτιά του, σε υποψηφιότητες που αντιστρατεύονται την πολιτική του και δεν έχουν κοινωνικό έρεισμα; Γιατί ο ΣΥΡΙΖΑ να λειτουργήσει ως σανίδα σωτηρίας για στελέχη που έχουν καταδικαστεί από το λαό για τις επιλογές τους; Δεν μας προβληματίζουν οι παλινωδίες των τελευταίων μηνών και η καθημερινή αλλαγή των πολιτικών τους θέσεων;

Ο κόσμος επιβραβεύει το ΣΥΡΙΖΑ, γιατί στο μυαλό του τον έχει έξω από το πολιτικό κάδρο, που όλους, τους εμφανίζει ίδιους. Επιλογές που προκαλούν την αντίθεση της πλειοψηφίας των μελών του, δεν έχουν συζητηθεί και αποφασιστεί στα όργανά του και είναι εκτός του εύρους των θέσεών του, δίνουν τη δυνατότητα στο κατεστημένο, να εμφανίζουν το ΣΥΡΙΖΑ σαν μία από τα ίδια , σπέρνοντας την αμφισβήτηση και την αμφιβολία στον κόσμο.

Φυσικά και πρέπει να ετοιμαζόμαστε για πολιτικές συμμαχίες, να συζητάμε για το είδος και το εύρος που θα έχουν και να είμαστε έτοιμοι για κάθε ενδεχόμενο. Άλλο όμως ο εσωκομματικός διάλογος και άλλο στην κρίσιμη πολιτική συγκυρία, που ο λαός συσπειρώνεται στο ΣΥΡΙΖΑ, η επικαιρότητα να υπερκαλύπτεται από διαρροές για συμμαχίες αμφιβόλου προέλευσης και ποιότητας . Μια τέτοια τακτική είναι λάθος και τους μόνους που εξυπηρετεί είναι αυτούς που σχεδίασαν και εφαρμόζουν τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές και θέλουν το ΣΥΡΙΖΑ με πιο στρογγυλεμένες θέσεις και ένα διαχειριστικό προφίλ, που δεν θα εγκυμονεί κινδύνους για τους ίδιους.

Ο ΣΥΡΙΖΑ για να εφαρμόσει το ριζοσπαστικό του πρόγραμμα, αυτό που χρειάζεται είναι κοινωνικές συμμαχίες, αποφασισμένες να τον στηρίξουν, να δείξουν υπομονή και επιμονή, αν χρειαστεί η ρήξη και η σύγκρουση για να εξυπηρετηθούν οι λαϊκές ανάγκες. Στην τελική ευθεία ανατροπής των νεοφιλελεύθερων πολιτικών, αυτό που μπορεί να ομογενοποιήσει, έστω και την τελευταία στιγμή, το λαό που θα στηρίξει το ψηφοδέλτιο του ΣΥΡΙΖΑ και μια κυβέρνηση της αριστεράς την επόμενη μέρα, είναι ο ξεκάθαρος, αδιαπραγμάτευτος, ταξικός, ριζοσπαστικός λόγος και η αποφασιστικότητά μας να αντιμετωπίσουμε οποιαδήποτε δύσκολη κατάσταση και αντίδραση του οικονομικού κατεστημένου.

Κάθε άνθρωπος εκπαιδεύεται καθημερινά από αυτό που βιώνει και οι θέσεις, οι απόψεις και οι επιλογές του αλλάζουν. Ιδιαίτερα σήμερα οι συνειδήσεις του κόσμου επαναπροσδιορίζονται και κτίζονται κοινωνικές συμμαχίες με ταξικό πρόσημο, με ανθρώπους που έχουν απορρίψει το παρελθόν και δεν θέλουν να το βρουν μπροστά τους, αλλά προσδοκούν σε μια αριστερή πολιτική απαλλαγμένη από πρόσωπα που έχουν ταυτιστεί με αντιλαϊκές πολιτικές. Αυτός είναι ο κόσμος, που έχει αηδιάσει από τις φθαρμένες πολιτικές του παρελθόντος, που μπορεί και ο ίδιος να ήταν ένα γρανάζι εκείνης της κατάστασης. Αυτός ο κόσμος θα ψηφίσει ΣΥΡΙΖΑ, θα στηρίξει μια κυβέρνηση της αριστεράς, ανιδιοτελώς, αλλά με κριτική ματιά σε τακτικές και μεθόδους του παρελθόντος. Από αυτό τον κόσμο δεν περισσεύει κανείς, απ’ όπου και αν προέρχεται.

Τα στελέχη όμως της ΔΗΜΑΡ και των άλλων δυνάμεων που ο λαός έχει απορρίψει, αν μετάνιωσαν για τις επιλογές τους, μπορούν δημόσια να το πουν και να στηρίξουν το ΣΥΡΙΖΑ, όπως τα υπόλοιπα μέλη των Ο.Μ., στην προεκλογική περίοδο, αρνούμενοι τη συμμετοχή τους στα ψηφοδέλτια ως ένδειξη της ανιδιοτέλειάς τους.

Όσοι από θέσεις ευθύνης ασπάστηκαν και εφάρμοσαν τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές, ξεπούλησαν τη χώρα μας και παρέδωσαν το λαό για εκμετάλλευση στα κυρίαρχα οικονομικά συμφέροντα, δεν μπορούν και πάλι από θέσεις ευθύνης να παλέψουν μαζί του για την ανατροπή.

*Ο Τάσος Μαυρόπουλος είναι μέλος της Κ.Ε. του ΣΥΡΙΖΑ, συντονιστής του Τμήματος Σωμάτων Ασφαλείας

ΠΗΓΗ: iskra.gr

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΔΕΛΑΣΤΙΚ*

Εκλογές, λοιπόν! Αυτό αποφάσισε η Βουλή. Αρνήθηκε να δώσει ουσιαστικά «ψήφο εμπιστοσύνης» 180 βουλευτών στην κυβέρνηση Σαμαρά - Βενιζέλου για να της παρατείνει τον πολιτικό βίο επί ακόμη ενάμιση χρόνο. Παρόλο που αυτή η Βουλή βρίσκεται σε πλήρη δυσαρμονία με τη λαϊκή βούληση, συνειδητοποίησε φαίνεται ότι είναι καλύτερο για την ίδια να διαλυθεί και να δώσει τη θέση της σε μια νεοεκλεγμένη. Ποιος ξέρει, ίσως και να λειτούργησε το ένστικτο αυτοσυντήρησης του συστήματος, το οποίο σίγουρα δεν κινητοποιήθηκε για να δώσει τον υπέρ πάντων αγώνα υπέρ των Σαμαρά - Βενιζέλου. Ο πρωθυπουργός ισχυρίστηκε φυσικά ότι η ΝΔ θα κερδίσει τις εκλογές, αλλά αυτήν τη στιγμή μόνο ως ανέκδοτο μπορεί να εκληφθεί ένας τέτοιος ισχυρισμός.

Στο διάστημα των τεσσάρων εβδομάδων που μεσολαβούν έως τις εκλογές, μπορεί φυσικά να αλλάξει το πολιτικό κλίμα, το οποίο σήμερα ευνοεί συντριπτικά τον ΣΥΡΙΖΑ, αλλά για την ώρα φαίνεται αδύνατον να βγει η ΝΔ πρώτο κόμμα. Πέραν των δημοσκοπήσεων, φταίει και ο ίδιος ο Αντώνης Σαμαράς. Αν όντως πιστεύει ότι η ΝΔ θα αναδειχθεί πρώτο κόμμα, τότε ήταν λάθος του που όλο το προηγούμενο διάστημα χαρακτήριζε τις πρόωρες βουλευτικές εκλογές «εθνική καταστροφή» και «εθνική περιπέτεια». Γιατί θα ήταν «εθνική καταστροφή» οι εκλογές, αφού θα τις κερδίσει η ΝΔ; Αυτός ο χαρακτηρισμός είναι παράλογος! Αφού πρωθυπουργός είναι ο Αντώνης Σαμαράς, πρωθυπουργός της υπηρεσιακής κυβέρνησης που θα διενεργήσει τις πρόωρες βουλευτικές εκλογές θα είναι ο Αντώνης Σαμαράς και στη συνέχεια και πάλι πρωθυπουργός θα είναι ο Αντώνης Σαμαράς βάσει της βεβαιότητας ότι νικητής των εκλογών θα είναι η ΝΔ, πού ακριβώς βρίσκεται η... «εθνική καταστροφή» των εκλογών αυτών; Είναι εξόφθαλμο ότι κάτι δεν πάει καθόλου καλά με τον συλλογισμό του πρωθυπουργού! Να χαρακτηρίσει π.χ. «άσκοπη ενόχληση» τις πρόωρες βουλευτικές εκλογές, το καταλαβαίνουμε.

Να χαρακτηρίζει, όμως, τις εκλογές «εθνική καταστροφή» όταν αυτός κυβερνούσε, αυτός κυβερνά και αυτός θα συνεχίσει να κυβερνά, όπως μας διαβεβαιώνει μέσω της ακράδαντης πίστης του στη νίκη της ΝΔ, σημαίνει ότι μας κοροϊδεύει αναφορικά με το τι θα γίνει στις εκλογές της 25ης Ιανουαρίου! Είναι προφανές ότι κανένας πολιτικός ηγέτης δεν ομολογεί την ήττα του κόμματός του πριν από μία εκλογική αναμέτρηση. Λογικό είναι να μην το κάνει φυσικά ούτε ο Αντώνης Σαμαράς και σε αυτό δεν μπορούμε να τον κατηγορήσουμε. Από εκεί και πέρα, όμως, είναι εξαιρετικά πιθανή, στα όρια της βεβαιότητας, η εκλογική ήττα της ΝΔ και η κατάληψη της πρώτης θέσης από τον ΣΥΡΙΖΑ.

Και μόνο το γεγονός, άλλωστε, ότι η ΝΔ οδεύει προς τις βουλευτικές εκλογές, έχοντας υποστεί μια συντριπτική κοινοβουλευτική ήττα στις ψηφοφορίες για την εκλογή Προέδρου της Δημοκρατίας, συνιστά ισχυρότατο μειονέκτημα που προδιαγράφει σχεδόν την ήττα της και στις βουλευτικές εκλογές! Ποιος εμπιστεύεται μια κυβέρνηση που μεταξύ δεύτερης και τρίτης και «φαρμακερής» ψηφοφορίας στη Βουλή για Πρόεδρο της Δημοκρατίας δεν κατορθώνει να συσπειρώσει, να προσελκύσει πολιτικά ή να δελεάσει με πολιτικά αξιώματα έστω και έναν, έναν μόνο, επιπλέον βουλευτή; Με πολιτικούς όρους το 168 από το 180 απέχει κυριολεκτικά έτη φωτός! Είναι η πρώτη φορά στην πολιτική ιστορία της Ελλάδας που μια κυβέρνηση αποτυγχάνει να εκλέξει Πρόεδρο της Δημοκρατίας! Και για να μην πάμε στη δεκαετία του 1930, τα τελευταία σαράντα χρόνια, μετά την εκδίωξη της ξενόφερτης μοναρχίας με το δημοψήφισμα της 8ης Δεκεμβρίου 1974, όλες οι κυβερνήσεις κατόρθωσαν με το ζόρι ή με άνεση να επιβάλουν όποιον ήθελαν στη θέση του Προέδρου της Δημοκρατίας. Πρώτη φορά κυβέρνηση αποτυγχάνει να τοποθετήσει τον εκλεκτό της ως Πρόεδρο και ως εκ τούτου οδηγείται η χώρα σε εκλογές! Επιπροσθέτως, αυτήν τη φορά δεν έχουμε τη ΝΔ ή το ΠΑΣΟΚ που επιβάλλουν τον άνθρωπό τους, αλλά έχουμε τη συγκυβέρνηση και ΝΔ και ΠΑΣΟΚ, η οποία αποτυγχάνει πανηγυρικά να εκλέξει Πρόεδρο της Δημοκρατίας!

Πρόκειται για πολύ σοβαρότερο γεγονός, το οποίο προοιωνίζεται πολύ βαθύτερες πολιτικές αλλαγές από όσες φαντάζεται κανείς. Το γράφουμε και το ξαναγράφουμε, αλλά πιστεύουμε ότι το νόημα αυτών των εκλογών που θα γίνουν στις 25 Ιανουαρίου είναι ότι θα καταλύσουν οριστικά και αμετάκλητα τους κομματικούς συσχετισμούς δυνάμεων που έφερε η Μεταπολίτευση του 1974. Το Μνημόνιο διέλυσε εντελώς όχι απλώς το ΠΑΣΟΚ, αλλά απειλεί να στείλει στα Τάρταρα και τη ΝΔ, η οποία κατά τον Αντώνη Σαμαρά σίγουρα θα κερδίσει τις εκλογές!

ΠΗΓΗ: "ΕΘΝΟΣ"

ΔΗΛΩΣΕΙΣ ΠΑΝΑΓ. ΛΑΦΑΖΑΝΗ ΣΤΟ ΑΠΕ

Για «βατερλό» της κυβέρνησης κάνει λόγο ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΣΥΡΙΖΑ, Παναγιώτης Λαφαζάνης, σχολιάζοντας με δηλώσεις του στο Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων το αποτέλεσμα της τρίτης ψηφοφορίας στη Βουλή για την εκλογή Προέδρου της Δημοκρατίας.

«Το αποτέλεσμα ήταν βατερλό για την κυβέρνηση και προεξοφλεί μια μεγάλη ήττα της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ, του κυβερνητικού μπλοκ, στις επερχόμενες εκλογές», εκτιμά ο Παναγιώτης Λαφαζάνης. «Η επερχόμενη ήττα θα πάρει διαστάσεις συντριβής. Το σημερινό αποτέλεσμα θα είναι η εκκίνηση και η αφετηρία μιας λαϊκής χιονοστιβάδας υπέρ της προοδευτικής ανατροπής στη χώρα. Η χώρα δεν έχει καμία άλλη επιλογή για το μέλλον της από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία του ΣΥΡΙΖΑ στις επερχόμενες εκλογές και μια κυβέρνηση, η οποία με σταθερότητα και συνέπεια θα εφαρμόσει ένα ξεκάθαρο ριζοσπαστικό -προοδευτικό πρόγραμμα», προσθέτει.

Σε ερώτηση αν είναι εφικτός στόχος η αυτοδυναμία του ΣΥΡΙΖΑ, ο Π. Λαφαζάνης σημειώνει: «Η κοινοβουλευτική πλειοψηφία είναι απαραίτητη για να εφαρμοστεί ένα πρόγραμμα προοδευτικό, διεξόδου από την κρίση και ο ΣΥΡΙΖΑ θα επιτύχει κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Ο ελληνικός λαός θα καταλάβει αυτή την ανάγκη για κοινοβουλευτική πλειοψηφία στον ΣΥΡΙΖΑ και θα τη δώσει με την ψήφο του και τους αγώνες του. Το αίτημα για κοινοβουλευτική πλειοψηφία στον ΣΥΡΙΖΑ δεν είναι αίτημα αλαζονείας ούτε κομματικού εγωισμού, είναι ανάγκη για να υπηρετήσουμε χωρίς εμπόδια ένα προοδευτικό πρόγραμμα ανόρθωσης, διεξόδου και αναγέννησης της χώρας».

ΠΗΓΗ: iskra.gr

Ο Εργατικός Αγώνας δημοσιεύει σήμερα το 14^ο μέρος της σειράς των ιστορικών δημοσιευμάτων στο Μεγάλο Δεκέμβρη με αφορμή την συμπλήρωση των 70 χρόνων από τότε. Στόχος μας είναι να δώσουμε όσο το δυνατό ολοκληρωμένα το ιστορικό γεγονός αλλά και να απαντήσουμε σε μια σειρά διαστρεβλώσεις της ιστορίας του εργατικού - λαϊκού και κομμουνιστικού κινήματος που δεν εμφανίστηκαν μόνο στο παρελθόν αλλά με διάφορους τρόπους επανέρχονται και σήμερα.

Ο Δεκέμβρης και οι διεθνείς επαφές του ΚΚΕ για βοήθεια

Μετά το λεγόμενο μοίρασμα των Βαλκανίων με το περιβόητο χαρτάκι του Τσόρτσιλ, ένα δεύτερο θέμα που έχει απασχολεί ιστορικούς και ερευνητές, δημοσιολόγους και δημοσιογράφους είναι οι διεθνείς σχέσεις του ΚΚΕ και του ΕΑΜικού κινήματος αναφορικά με τον Δεκέμβρη. Γνώριζαν λόγου χάρη τα Κομμουνιστικά κόμματα και η ΕΣΣΔ το ενδεχόμενο ένοπλης αναμέτρησης του ΕΛΑΣ με τους βρετανούς; Κι από τη στιγμή που ξεκίνησαν οι συγκρούσεις τί στάση κράτησαν;

Πριν από τον Δεκέμβρη

Από τη στιγμή που η ηγεσία του ΚΚΕ αντιλήφθηκε ότι τα πράγματα πάνε για σύγκρουση προσπάθησε να έρθει σε επαφή με την Σοβιετική ένωση και τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα της Γιουγκοσλαβίας και της Βουλγαρίας με σκοπό να εξασφαλιστεί διεθνής βοήθεια στο ΕΑΜικό κίνημα. Έτσι, το Νοέμβρη του 1944, στάλθηκε στο Βελιγράδι και στη Σόφια το μέλος του ΠΓ του κόμματος Στέργιος Αναστασιάδης. Για τη συνάντηση με τον Τίτο ο Π. Ρούσος γράφει[1]: «Όπως μου αφηγήθηκε ο Α. Τζήμας (σ.σ. ήταν παρών στη συνάντηση αφού βρισκόταν στο Βελιγράδι ως σύνδεσμος του ΕΛΑΣ και του ΚΚΕ στο Γιουγκοσλαβικό κίνημα), ο Αναστασιάδης έθεσε εκ μέρους του ΠΓ στο στρατάρχη Τίτο το ακόλουθο ζήτημα: η κατάσταση στην Ελλάδα δείχνει πως βαδίζουμε για σύγκρουση με τους Άγγλους. Το ΠΓ θέλει να ξέρει, αν σε μια τέτοια περίπτωση, μπορούμε να υπολογίζουμε στη βοήθεια των Γιουγκοσλάβων.

Η απάντηση, κατά την αφήγηση του Τζήμα, ήταν:

-Θα σας βοηθήσουμε, φτάνει να το αποφασίσετε».

Εικόνα για τις συνομιλίες του Στ. Αναστασιάδη με τον Τίτο μας δίνει και μια περίληψη των όσων διημείφθησαν που υπάρχε στα βουλγαρικά αρχεία και έχει δημοσιευτεί. Από αυτό το έγγραφο μαθαίνουμε ότι η συνάντηση με τον Τίτο έγινε στις 15 Νοεμβρίου του 1944 στο Βελιγράδι κι ότι στο τέλος της συνάντησης ο Στρατάρχης Τίτο «υποσχέθηκε ηθική και υλική βοήθεια στο ΚΚΕ[2]

Για τις επαφές που είχε ο Αναστασιάδης στη Σόφια έχουμε κάποια στοιχεία από τα αρχεία του ΚΚΣΕ που έχουν δει το φως της δημοσιότητας, από βουλγαρικά αρχεία που, επίσης, έχουν δημοσιευτεί και από ένα τηλεγράφημα που φέρεται να έστειλε ο Αναστασιάδης μετά την ολοκλήρωση των επαφών του. Το τηλεγράφημα αυτό όπως λέει ο Φ. Οικονομίδης βρίσκεται στα αρχεία του ΚΚΕ που είχαν κατασχέσει οι Άγγλοι και τώρα βρίσκονται στο βρετανικό υπουργείο άμυνας.

Από τα Βουλγαρικά αρχεία πληροφορούμαστε ότι ο Αναστασιάδης βρισκόταν στη Σόφια στις 13/11/1944. Για το θέμα αυτό ενημερώθηκε αμέσως από τον Βούλγαρο κομμουνιστική ηγέτη Τράιτσο Κοστώφ, ο Γκεόργκι Δημητρώφ που τότε ηγούνταν του τμήματος Διεθνών Σχέσεων του ΚΚΣΕ. Ο Αναστασιάδης ξαναγύρισε στη Σόφια μετά το Βελιγράδι και στις 17/11/1944 ο Κοστώφ ζήτησε από το Δημητρώφ να εξεταστεί η δυνατότητα άμεσης επικοινωνίας του ΚΚΕ (μέσω ασυρμάτου) με το σοβιετικό κόμμα. Την επομένη ο Δημητρώφ, με τηλεγράφημά του προς τον Κοστώφ, εγκρίνει την επικοινωνία. Προηγουμένως όμως ζήτησε από τον Ν. Βαβούδη (παλιό στέλεχος του ΚΚΕ και της Κομιντέρν, που δούλευε στο τμήμα Διεθνών Σχέσεων του ΚΚΣΕ στα χρόνια του πολέμου πιστοποίηση της πολιτικής ταυτότητας του Αναστασιάδη[3].

Τέλος, αναφορικά με το τηλεγράφημα του Αναστασιάδη- που αναφέρει ο Φ. Οικονομίδης ότι βρίσκεται στα κατασχεμένα αρχεία του ΚΚΕ στο Βρετανικό υπουργείο άμυνας- στάλθηκε στις 30/11/1944 και έχει ως εξής[4]:

«Από Στέργιο προς Γέρο.

ΕΙΔΑ ΒΟΥΛΓΑΡΟΥΣ ΚΑΙ ΤΙΤΟ. ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΟΥΝ ΠΡΕΠΕΙ ΕΠΙΜΕΙΝΟΥΜΕ ΝΑ ΜΗΝ, ΕΠΑΝΑΛΑΜΒΑΝΩ, ΜΗΝ ΑΦΟΠΛΙΣΘΟΥΜΕ. ΟΧΙ, ΕΠΑΝΑΛΑΜΒΑΝΩ, ΟΧΙ ΒΡΕΤΑΝΙΚΗ ΑΝΑΜΕΙΞΗ».

Απ' όσα αναφέραμε συμπεραίνεται το εξής: Τόσο οι Βούλγαροι όσο και οι Γιουγκοσλάβοι- και προφανώς οι σοβιετικοί που σίγουρα γνώριζαν το πρόβλημα- συμβούλεψαν το ΚΚΕ να μην δεχτεί αφοπλισμό του κινήματος. Ο Τίτο μάλιστα απ' όσα λέει ο Α. Τζήμας- και μεταφέρει ο Π. Ρούσος- κι όσα αναφέρουν τα βουλγαρικά αρχεία υποσχέθηκε βοήθεια, σε περίπτωση που τα πράγματα θα οδηγούνταν σε σύγκρουση, χωρίς φυσικά να διευκρινίζεται τι είδους βοήθεια θα ήταν αυτή. Η συμβουλή που αναφέρεται στο τηλεγράφημα του Αναστασιάδη, εφόσον αυτό είναι αληθινό, ότι έπρεπε να αποφευχθεί βρετανική ανάμειξη.

Στη διάρκεια του Δεκέμβρη

Το πρώτο δεκαήμερο του Δεκέμβρη του '44, το ΚΚΕ με εκπρόσωπό του τον Π. Ρούσο είχε νέο κύκλο συναντήσεων με το Βουλγάρικο και το Γιουγκοσλάβικο κόμμα. Στο βιβλίο του «Η Μεγάλη Πενταετία» ο Ρούσος κάνει λόγο για μεγάλη Εαμική αποστολή που έκανε αυτές τις επαφές και μας πληροφορεί ότι οι Γιουγκοσλάβοι ήταν εγκάρδιοι αλλά προσεκτικοί μαζί τους «από φόβο διεθνών περιπλοκών». Για τη συνάντησή του με τον Τίτο λέει: «Του περιέγραψα την εξέλιξη των γεγονότων στην Ελλάδα και την ανάγκη ολόπλευρης βοήθειας που έχουμε, υλικής στρατιωτικής, διπλωματικής. Ζήτησα να βοηθήσουν να προωθηθούμε στις άλλες χώρες της Ευρώπης για να ξεσηκώσουμε ένα κίνημα συμπαράστασης προς τον λαό μας. Καταλήξαμε να συνεννοηθούμε και με τη Σόφια για να ζητήσουμε και κει τα ίδια». Στη συνέχεια αφού αναφέρει ότι και στη Βουλγαρία συνάντησε εγκαρδιότητα και διαχυτικότητα αλλά ταυτόχρονα και επιφυλακτικότητα απέναντι στο επίμαχο ζήτημα της βοήθειας, καταλήγει: «Το συμπέρασμα των επισκέψεων και συνομιλιών στη Σόφια και στο Βελιγράδι ήταν πως η διεθνής στιγμή δεν επέτρεπε συγκεκριμένη βοήθεια προς τον αγώνα μας και ούτε υπήρχε τρόπος να προωθηθούμε σε άλλες χώρες. Επιστρέψαμε άπρακτοι στην πατρίδα. Καταστενοχωρημένοι, όχι όμως και παραξενεμένοι»[5].

Σε σχέση με όσα περιγράφει ο Ρούσος χρειάζεται να προσθέσουμε ορισμένα ακόμη στοιχεία για να μπορεί να κρίνει ο αναγνώστης την αλήθεια των πραγμάτων. Βεβαίως, δεν μπορούμε να αμφισβητήσουμε τα λεγόμενα του, ότι οι Γιουγκοσλάβοι και οι Βούλγαροι- και προφανώς μέσω αυτών οι σοβιετικοί- επικαλέστηκαν δυσκολίες στην αποστολή βοήθειας στο ΕΑΜικό κίνημα και αναμφισβήτητα θα έκαναν λόγο για τη διεθνώς περίπλοκη θέση της Ελλάδας στη δοσμένη χρονική στιγμή. Εντούτοις από τα στοιχεία που έχουν δει το φως της δημοσιότητας προκύπτει ότι σ΄ αυτές τις συναντήσεις κάθε άλλο παρά αποκλείστηκε η δυνατότητα παροχής βοήθειας. Μια άλλη σημείωση που πρέπει να γίνει σχετικά με όσα λέει ο Ρούσος είναι η εξής: Η Καίτη Ζεύγου στο βιβλίο της «Με τον Γιάννη Ζέβγο στο Επαναστατικό κίνημα» ισχυρίζεται ότι ο Ρούσος βγήκε δύο φορές στο εξωτερικό. Την μία φορά ήταν κι αυτή μαζί του.Η αποστολή αυτή ξεκίνησε από την Ελλάδα- σύμφωνα με την μαρτυρία της Κ. Ζεύγου- στις 25 Νοεμβρίου του 1944. Ο Ρούσος μάλιστα είχε αποστολή να πάει στη Σοβιετική Ένωση αλλά δεν έγινε κατορθωτό. «Παρόλες τις προσπάθειες του Πέτρου- λέει η Ζεύγου χωρίς να δίνει περισσότερες πληροφορίες- οι Ρώσοι δεν μας δέχτηκαν». Η δεύτερη αποστολή του Ρούσου στο εξωτερικό- βάσει όσων καταθέτει η Κ. Ζεύγου- έγινε γύρω στις 25 Δεκέμβρη[6](Σε ότι αφορά το χρόνο, που κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών, ο Ρούσος βγήκε στο εξωτερικό, η Κ. Ζεύγου κάνει λάθος. Από τα δημοσιευμένα βουλγαρικά αρχεία προκύπτει ότι ο Ρούσος αναχώρησε από Σόφια για Ελλάδα το αργότερο στις 13/12/1944).

Τι λένε οι εκθέσεις του Π. Ρούσου

Ανάμεσα στα δημοσιευμένα αρχεία του ΚΚΣΕ- για τα οποία κάναμε λόγο και πιο πάνω- υπάρχουν δύο εκθέσεις με πληροφορίες που ο Ρούσος έδωσε με την ευκαιρία των προαναφερόμενων συναντήσεων σε Σόφια και Βελιγράδι. Και στις δύο εκθέσεις ο Ρούσος αναφέρει γενικές πληροφορίες για το ελληνικό εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα. Σε ότι αφορά στα Δεκεμβριανά και στην τακτική του ΚΚΕ, μεταξύ άλλων στην πρώτη έκθεση, ο Ρούσος αναφέρει[7]: «Σε ότι αφορά τους Άγγλους αποφασίσαμε να μην ανοίξουμε πυρ εναντίον τους, να αμυνθούμε όμως αν υποστούμε επίθεση». Για το ίδιο θέμα στη δεύτερη έκθεση λέει: «Το κύριο πρόβλημα είναι η εχθρική στάση της Βρετανίας έναντι του κινήματός μας, από την πρώτη στιγμή του αγώνα μας, που οξύνθηκε ιδιαίτερα τις τελευταίες ημέρες. Δεν μπορούσαμε βεβαίως να προβλέψουμε τις ακριβείς προθέσεις της βρετανικής πολιτικής, με την έννοια της στρατιωτικής επέμβασης, αλλά σε κάθε περίπτωση το πολιτικό γραφείο έδωσε εντολή να μην γίνουν επιθέσεις εναντίον των βρετανικών στρατευμάτων, παρά μόνο αν υπάρξει ανάγκη»[8].

Οι εκθέσεις είναι επίσης διαφωτιστικές όσον αφορά το είδος της βοήθειας που ο Ρούσος ζήτησε. Διαβάζουμε στην πρώτη έκθεση: «Χρειαζόμαστε βοήθεια σε πυρομαχικά, όπλα και τρόφιμα. Βοηθήστε μας να λύσουμε το πρόβλημα της σίτισης, γιατί η πείνα είναι ο μεγαλύτερος φόβος μας. Σε μια ένοπλη σύγκρουση έχουμε πιθανότητες, χρειαζόμαστε όμως τρόφιμα. Η μεθόριος πρέπει να είναι στα δικά μας χέρια. Χρειαζόμαστε επίσης ηθική στήριξη, έναν ασύρματο για συνεχή επαφή, χαρτί για τον τύπο μας»[9]. Στη δεύτερη έκθεση τα αιτήματα είναι πιο αναλυτικά αλλά και εν μέρει διαφορετικά: «Το κόμμα μας- φέρεται να λέει ο Ρούσος-, αυστηρά προσηλωμένο στις αρχές του κοινού συμμαχικού πολέμου, λαμβάνει υπόψη του τις δυσκολίες που δημιουργούνται εξαιτίας της θέσης μας στην Ελλάδα. Πρέπει να σημειωθεί ότι το κίνημα χρειάζεται ηθική, διπλωματική και υλική βοήθεια.

Το κόμμα μας θέτει τα ακόλουθα ερωτήματα ενώπιον των σοβιετικών συντρόφων μας:

1. Σε ποια έκταση η σοβιετική κυβέρνηση μπορεί να κάνει χρήση της επιρροής της για να σταματήσει τη βρετανική επέμβαση στα εσωτερικά πολιτικά πράγματα της Ελλάδας;

2. Να παράσχει στρατιωτική βοήθεια σε πυρομαχικά, τρόφιμα, όπλα και άλλα μέσα αγώνα. Χρειαζόμαστε πριν από όλα φυσίγγια, τρόφιμα, όπλα για να οργανώσουμε νέους σχηματισμούς.

3. Να πείσει όλους τους αδελφούς σοβιετικούς λαούς να μας δώσουν βοήθεια. Σας παρακαλούμε να καταλάβετε σε πόσο δύσκολη και σκληρή θέση έχουμε περιέλθει. Η βρετανική επέμβαση απειλεί να καταστρέψει το λαϊκό κίνημα, που είναι ένα από τα σημαντικότερα θεμέλια της Δημοκρατίας στα Βαλκάνια. Εμείς, ως κόμμα, είμαστε έτοιμοι να ακούσουμε οποιαδήποτε συμβουλή που απορρέει από τη γενική στρατιωτική και πολιτική κατάσταση»[10].

Αναφορικά με την απάντηση που δόθηκε στο Ρούσο πάνω στα αιτήματα που διατύπωσε για βοήθεια, η έκθεσή του προς τη σοβιετική κυβέρνηση δίνει την εξής πληροφορία: «Συμφωνώ ότι η βοήθεια μέσω της Γιουγκοσλαβίας και του κινήματος του οποίου ηγείται ο Τίτο είναι περισσότερο κατάλληλη αυτή τη στιγμή και πιστεύω ότι η βοήθεια της Βουλγαρίας μπορεί σε μεγάλο βαθμό να δοθεί μέσω της Γιουγκοσλαβίας»[11]. Για να συμφωνεί ο Ρούσος ότι η βοήθεια μέσω της Γιουγκοσλαβίας και του Τίτο ήταν η περισσότερο κατάλληλη εκείνη τη στιγμή, σημαίνει ότι είχε εκφραστεί από τους συζητητές του αυτό το ενδεχόμενο. Μπορούμε επομένως να καταλήξουμε στο συμπέρασμα πως ανεξαρτήτως του τι έγινε τελικά οι Βούλγαροι, οι Γιουγκοσλάβοι και φυσικά οι σοβιετικοί εξέτασαν το ζήτημα της ενίσχυσης του ελληνικού κινήματος και επιδίωξαν να βρουν λύσεις γι’ αυτό το σκοπό.

Στήριξη από της ηγεσίας ΕΣΣΔ, Βουγλαρίας και Γιουγκοσλαβίας

Σ' αυτό το συμπέρασμα οδηγούν και όσα ο Κ. Δεσποτόπουλος- πολιτικός σύμβουλος του Σιάντου- αφηγήθηκε στον Φ. Οικονομίδη. Συγκεκριμένα ο Δεσποτόπουλος λέει ότι γύρω στις αρχές του δεύτερου δεκαήμερου του Δεκέμβρη ο Σιάντος του έδωσε να διαβάσει ένα τηλεγράφημα. «Το τηλεγράφημα- αναφέρει ο Δεσποτόπουλος-, το οποίο έμεινε από τότε ανεξίτηλο στη μνήμη μου έγραφε: "Παππούς επαναλαμβάνουμε παππούς συμβουλεύει συνεχίσετε αντίσταση. Κάνουμε παν το δυνατόν προς βοήθειά σας"»[12].

Όταν δημοσίευε αυτό το στοιχείο ο Φ. Οικονομίδης, η άποψη που κυριαρχούσε για τα πράγματα ήταν διαφορετική καθώς ουδείς είχε γνώση ενός τέτοιου ραδιοτηλεγραφήματος όπως αυτό που αναφέρει ο Κ. Δεσποτόπουλος. Η δημοσίευση, όμως, των βουλγαρικών αρχείων τον δικαίωσε την έρευνα του Φ. Οικονομίδη.

Σύμφωνα, λοιπόν, με τα βουλγαρικά αρχεία, στις 15/12/1944 ο Κοστώφ τηλεγράφησε στο ΚΚΕ την εξής γνώμη του Δημητρώφ σχετικά με τις μάχες της Αθήνας. «Ο παππούς συμβουλεύει, ο αγώνας να συνεχιστεί. Εμείς κάνουμε κάθε τι το δυνατό». Στις 19/12/1944 ο Κοστώφ ενημερώνει το Δημητρώφ: «Ο Σιάντος σ’ ευχαριστεί για τη συμβουλή. Ανακοινώνει ότι θα συνεχίσουν τον παλλαϊκό αγώνα για την ελευθερία και την ανεξαρτησία της χώρας». Την ίδια ημέρα, προφανώς ύστερα από συνεννόηση με τον Δημητρώφ, ο Κοστώφ τηλεγραφεί στο ΚΚΕ: «Δίνοντας τη συμβουλή του ο Παππούς (σ.σ. για συνέχιση του αγώνα) τονίζει ταυτόχρονα ότι στην παρούσα στιγμή είναι αδύνατη η εξωτερική βοήθεια. Να το έχετε υπόψη στη λήψη των αποφάσεών σας. Με τις καλύτερες ευχές»[13].

Χωρίς αμφιβολία, η ηγεσία του ΕΑΜικού κινήματος, απ’ όσα προαναφέραμε, είχε κάθε λόγο να περιμένει βοήθεια απ’ έξω. Κι αυτό φαίνεται ότι το πίστευε βαθιά, διότι αν δεν το πίστευε, η στάση της θα ήταν ίσως διαφορετική, δεδομένου ότι μεγαλύτερη σημασία έδινε στη βοήθεια αυτή κα λιγότερο στη δύναμη του κινήματος. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τούτο: Όπως είναι γνωστό τα Χριστούγεννα του '44 ήρθε στην Αθήνα ο Τσόρτσιλ με τον Ήντεν και οργανώθηκε σύσκεψη των πολιτικών κομμάτων της χώρας. Σ' αυτή τη σύσκεψη ο Σιάντος απαίτησε: 1) Τιμωρία των δοσίλογων. 2) Εκκαθάριση του κρατικού μηχανισμού. 3) Διάλυση της χωροφυλακής 4) Δημιουργία εθνικού στρατού με επιστράτευση όλων των εθελοντικών σχηματισμών. 5) Συμμετοχή του ΕΑΜ και του ΚΚΕ στην κυβέρνηση με ποσοστό 40- 50% επί των υπουργείων και οπωσδήποτε τα υπουργεία Εσωτερικών και Δικαιοσύνης και τα υφυπουργεία Στρατιωτικών και Εξωτερικών[14]. Ουσιαστικά ο Σιάντος ζητούσε να πάρει το κίνημα πίσω ότι είχε δώσει με τις υποχωρήσεις του όλο το προηγούμενο διάστημα από τον Λίβανο και μετά. Αναρωτιέται επομένως κανείς σε τι πλάτες στηριζόταν για να εκφράσει τέτοιες απαιτήσεις και οπωσδήποτε δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ότι υπήρχαν στην ηγεσία του ΚΚΕ και του ΕΑΜικού κινήματος βάσιμες ελπίδες ότι θα ερχόταν τελικά βοήθεια από την ΕΣΣΔ και τις άλλες χώρες.

Η στάση της ΕΣΣΔ τον Δεκέμβρη του '44

Όλα τα παραπάνω δείχνουν ότι το ΕΑΜικό κίνημα είχε την ενθάρρυνση και την σύμφωνη γνώμη των σοβιετικών, των Βουλγάρων και των Γιουγκοσλάβων να αγωνιστεί και να αποτρέψει τα σχέδια των αντιπάλων του. Κανένα στοιχείο δεν υπάρχει που να συνηγορεί για το αντίθετο. Στον τόμο των επίσημων κειμένων του ΚΚΕ, που έδωσε στη δημοσιότητα το «ΚΚΕ Εσωτερικού» υπάρχουν 14 ραδιοτηλεγραφήματα του Σιάντου προς τα αδελφά κόμματα. Σίγουρα τα ραδιοτηλεγραφήματα είναι πολύ περισσότερα απ' όσα έχουν δημοσιευτεί και αναμφίβολα πρέπει να υπήρχαν- ίσως έχουν σωθεί και υπάρχουν ακόμη- και απαντήσεις των αδελφών κομμάτων. Τα ραδιοτηλεγραφήματα φέρουν ημερομηνίες από 5/12/1944 έως και 20/1/1945 και στέλνονταν στην Σόφια όπου ήταν εγκατεστημένος, όπως φαίνεται, ασύρματος. Από 'κει διαβιβάζοντας στους σοβιετικούς, τους Βούλγαρους και τους Γιουγκοσλάβους. Με αυτά τα ραδιοτηλεγραφήματα το ΚΚΕ ενημέρωνε για όλες τις εξελίξεις της μάχης της Αθήνας και έδινε την υπόσχεση ότι θα συνεχίσει τον αγώνα για την ολοκληρωτική νίκη. Από το περιεχόμενό τους προκύπτει ότι δεν υπήρξε η παραμικρή παραίνεση από τους σοβιετικούς- άμεσα ή έμμεσα- να σταματήσει ο ΕΛΑΣ την πάλη του, να συνθηκολογήσει ή να υποταχτεί. Έτσι συμπεραίνεται, ότι τουλάχιστον ηθικά το ΕΑΜικό κίνημα είχε την υποστήριξη των ηγεσιών της ΕΣΣΔ, της Γιουγκοσλαβίας και της Βουλγαρίας.

Υπάρχουν όμως δύο ζητήματα πάνω στα οποία έχει γίνει αρκετή συζήτηση και επιχειρήθηκε να στηριχθεί η θεωρία ότι η Σοβιετική Ένωση εγκατέλειψε το ελληνικό κίνημα στη μοίρα του λόγω των δεσμεύσεων που, τάχα, ο Στάλιν ανέλαβε απέναντι στον Τσόρτσιλ, στη συνάντηση της Μόσχας, τον Οκτώβρη του 1944. Το πρώτο ζήτημα αφορά το περίφημο τηλεγράφημα του Δημητρώφ, γνωστό ως «Συμβουλές Παππού» και το δεύτερο το γεγονός ότι σ' όλη τη διάρκεια των Δεκεμβριανών η ΕΣΣΔ δεν κατήγγειλε την στάση της Μ. Βρετανίας ενώ ο σοβιετικός τύπος παρουσίαζε τα γεγονότα ουδέτερα και άχρωμα. Ας δούμε τα πράγμα τα με τη σειρά τους.

Το περίφημο τηλεγράφημα του Δημητρώφ έχει ως εξής[15]: «Ο Παππούς νομίζει ότι με τη σημερινή διεθνή κατάσταση η ένοπλη ενίσχυση προς τους Έλληνες συντρόφους απέξω γενικά αδύνατη. Βοήθεια από μέρους της Βουλγαρίας ή Γιουγκοσλαβίας η οποία θα τους δέσμευε με το μέρος του ΕΛΑΣ εναντίον ενόπλων αγγλικών δυνάμεων, σήμερα λίγο θα βοηθήσει τους Έλληνες συντρόφους ενώ πάρα πολύ θα μπορούσε να βλάψει τη Γιουγκοσλαβία και Βουλγαρία. Όλα αυτά πρέπει να τα υπολογίζουν οι φίλοι μας οι Έλληνες.

Έλληνες και ΕΛΑΣ πρέπει να καθορίσουν τα περαιτέρω βήματά τους, ξεκινώντας από αυτή ακριβώς την κατάσταση, όχι ευνοϊκή γι' αυτούς. Δεν πρέπει τραβήξουν σχοινί. Αλλά δείξουν εξαιρετική ευλυγισία και ικανότητα χειρισμών για να διατηρήσουν όσον το δυνατόν δυνάμεις τους και να περιμένουν ευνοϊκότερη στιγμή για πραγματοποίηση δημοκρατικού τους προγράμματος. Για το ελληνικό κόμμα το σπουδαιότερο είναι να μην επιτρέψει να απομονωθεί από μάζες ελληνικού λαού και από δημοκρατικές ομάδες που ανήκουν στο ΕΑΜ.

Γιατί ΕΑΜ, ΓΣΕΕ και χωριστές προσωπικότητες ηγέτες δεν απευθύνονται επίσημα στα Συνδικάτα και Εργατικό Κόμμα Αγγλίας, στις αμερικάνικες μαζικές οργανώσεις και Συνδικάτα και κοινή γνώμη εξωτερικού για να διαφωτίσουν για σκοπούς και χαρακτήρα πάλης τους, για να ξεσκεπάσουν ελληνική αντιδραστική κλίκα και τους καλέσουν ενίσχυσή τους; Αυτό θάπρεπε να κάνουν με όλους δυνατούς τρόπους και μέσα ακατάπαυστα».

Το τηλεγράφημα αυτό παλιότερα νομιζόταν ότι είχε σταλεί μέσα στα Δεκεμβριανά κι ότι έφερε ημερομηνία 19/12/1944. Λέγεται μάλιστα ότι ελήφθη την επομένη 20/12 από τον Λ. Στρίγκο μέλος του ΠΓ και γραμματέα της Ε.Π. Μακεδονίας- Θράκης του ΚΚΕ αλλά επειδή είχε γίνει κάποιο λάθος στον κώδικα δεν έγινε δυνατή η αποκρυπτογράφησή του. Έτσι ο Στρίγκος το ξαναζήτησε πίσω. Η νέα μετάδοση του τηλεγραφήματος έγινε στις 15 Γενάρη του '45 οπότε αποκρυπτογραφήθηκε αμέσως και στάλθηκε στο Π.Γ. Βέβαια, όλα αυτά κατέπεσαν με όσα δημοσίευσε για το θέμα ο Φ. Οικονομίδης και φυσικά με τη δημοσίευση των βουλγαρικών αρχείων. Άλλες ήταν οι «Συμβουλές Παππού» που στάλθηκαν μέσα στα Δεκεμβριανά και άλλες αυτές που στάλθηκαν το Γενάρη του ’45. Αλλά και αν ακόμη δεν είχαν έτσι τα πράγματα κι αν το τηλεγράφημα ήταν ένα και το αυτό, το προαναφερόμενο, και στάλθηκε μέσα στα Δεκεμβριανά, η μη αδυναμία αποκρυπτογράφηση τους είχε ως αποτέλεσμα να μην επηρεάσει καθόλου την πορεία και έκβαση των Δεκεμβριανών. Αλλά κι αν ακόμη είχε αποκρυπτογραφηθεί εγκαίρως αυτό σε καμιά περίπτωση δεν θα σήμαινε να πράξει η ηγεσία του κινήματος όσα έπραξε. Το τηλεγράφημα κάνει λόγο για εξαιρετική ευλυγισία και ικανότητα χειρισμών. Πουθενά δεν λέει σταματήστε τον πόλεμο ή μην τον συνεχίζεται αν σαν αναγκάσουν να υποχωρήσετε από την Αθήνα. Βεβαίως από το περιεχόμενό του μπορεί να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι προτείνεται στο κίνημα να κάνει κάποιους συμβιβασμούς, όμως είναι σαφές ότι γίνεται λόγος για πρόσκαιρους συμβιβασμούς και υποχωρήσεις που θα δίνουν τη δυνατότητα σε ευνοϊκότερες συνθήκες να επιτευχθεί ο επιθυμητός στόχος. Οι Έλληνες και ο ΕΛΑΣ, λέει το τηλεγράφημα, «δείξουν εξαιρετική ευλυγισία και ικανότητα χειρισμών για να διατηρήσουν όσον το δυνατόν δυνάμεις τους και να περιμένουν ευνοϊκότερη στιγμή για πραγματοποίηση δημοκρατικού τους προγράμματος».

Όσον αφορά τώρα το θέμα της αδυναμίας αποστολής βοήθειας μέσω Γιουγκοσλαβίας ή Βουλγαρίας- που αναφέρεται στο τηλεγράφημα- πρέπει να διευκρινίσουμε τα εξής:

α) Η Βουλγαρία στη διάρκεια του πολέμου ήταν με το μέρος του άξονα. Μόλις τον Σεπτέμβρη του '44 είχε περάσει στο πλευρό των συμμαχικών δυνάμεων ύστερα από λαϊκή εξέγερση και την πίεση του κόκκινου στρατού. Συνεπώς, οι άλλες δύο μεγάλες δυνάμεις της αντιχιτλερικής συμμαχίας, η Βρετανία και η ΗΠΑ, ανά πάσα στιγμή μπορούσαν να ζητήσουν λόγο και έλεγχο πάνω στη Βουλγαρία, αφού αυτή, με το δίκαιο του πολέμου θεωρούνταν κατεχόμενη και όχι απελευθερωμένη χώρα. Έτσι θα ήταν πολύ επικίνδυνο για το βουλγάρικο κίνημα να εμπλακεί σε μια υπόθεση που θα έφερνε τριγμούς στην αντιχιτλερική συμμαχία ή θα ανάγκαζε την ΕΣΣΔ να βρεθεί σε μειονεκτική θέση απέναντι στους Άγγλους και τους Αμερικανούς.

β) Ξεκάθαρη δεν ήταν η κατάσταση ούτε στη Γιουγκοσλαβία. Από την 1η Νοεμβρίου του 1944 είχε συναφθεί συμφωνία ανάμεσα στην κυβέρνηση του Τίτο και την βασιλική κυβέρνηση της Γιουγκοσλαβίας για δημιουργία συμβουλίου αντιβασιλείας και συγκρότηση ενιαίας κυβέρνησης. Η Βρετανία πίεζε για την εφαρμογή αυτής της συμφωνίας όχι μόνο τον Τίτο αλλά και τη Σοβιετική Ένωση τόσο πριν όσο και στη διάρκεια Δεκεμβριανών στην Ελλάδα. Πιέσεις επίσης ασκούνταν στον Τίτο να μην αναμειχθεί στα ελληνικά πράγματα. Να τι λέει ο επικεφαλής της Βρετανικής στρατιωτικής αποστολής στη Γιουγκοσλαβία, σε τηλεγράφημα που έστειλε στον Ήντεν στις 10/12/1944: «Χθες βράδυ είχα μια γενική συνομιλία με τον Τίτο... Είπα ακόμα μια φορά ότι η συμβουλή μου προς αυτόν είναι να μείνει αμέτοχος από τις ελληνικές υποθέσεις»[16]. Μια ανοικτή επομένως βοήθεια στον ΕΛΑΣ, μέσω του Τίτο, θα περιέπλεκε τα πράγματα και θα δημιουργούσε, αναμφισβήτητα, μεγάλα προβλήματα στο Γιουγκοσλάβικο κίνημα.

Σχετικά με την καθ' αυτή στάση της ΕΣΣΔ, απ' όσα στοιχεία υπάρχουν όντως προκύπτει πως καμιά επίσημη καταγγελία δεν έγινε για τη στάση της Αγγλίας στην Ελλάδα και ότι όντως ο σοβιετικός τύπος κρατούσε στάση ουδέτερη στη διάρκεια του Δεκέμβρη. Αυτό όμως σε καμιά περίπτωση δεν σημαίνει ότι η ΕΣΣΔ δεν ενδιαφερόταν για το ελληνικό κίνημα γιατί τάχα το είχε παραδώσει στους Εγγλέζους. Αν έτσι είχαν τα πράγματα θα προσπαθούσε να εμποδίσει το ΚΚΕ να πάρει τα όπλα κι ασφαλώς θα είχε συστήσει την υποταγή και την παράδοση των όπλων. Απ' όσα όμως έχουμε ήδη πει προκύπτει ότι η ΕΣΣΔ έπραξε το ακριβώς αντίθετο. Δεν αντιτάχθηκε στην απόφαση του ΕΑΜικού κινήματος για ένοπλη αναμέτρηση και προφανώς έδωσε και την ηθική της ενίσχυση. Η στάση της δε, να μην καταγγείλει την βρετανική επέμβαση είτε απευθείας είτε μέσω του τύπου είναι ερμηνεύσιμη.

Έχουμε ήδη αναφέρει ότι η ανοικτή σοβιετική υποστήριξη στο κίνημα της Μέσης Ανατολής και τα σχετικά δημοσιεύματα του ΤΑΣ, την άνοιξη του '44 οδήγησαν τις Βρετανοσοβιετικές σχέσεις στα πρόθυρα της ρήξης. Αντιλαμβάνεται επομένως κάθε καλόπιστος τι θα σήμαινε η ανοικτή σοβιετική καταγγελία της Βρετανικής πολιτικής στη Ελλάδα τον Δεκέμβρη του '44, σε μια κρίσιμη στιγμή για τον πόλεμο κατά του φασισμού και όταν οι Άγγλοι είχαν πατήσει για τα καλά το πόδι τους στον ελληνικό χώρο. Δεν πρέπει επίσης να λησμονείται ότι η σοβιετική ηγεσία φοβόταν ότι όσο ο πόλεμος πλησίαζε προς το τέλος του τόσο πιο πιθανό ήταν να στραφούν οι σύμμαχοι εναντίον της ασκώντας πλέον ανοικτά την ταξική τους πολιτική. Όφειλε, λοιπόν, η ΕΣΣΔ- αφού δεν μπορούσε έμπρακτα, αποτελεσματικά και προπαντός υλικά να ενισχύσει το ΕΑΜικό κίνημα- να είναι ιδιαίτερα προσεκτική στις κινήσεις της.

Στο επόμενο (τελευταίο): «Τι ήταν ο Δεκέμβρης- Μια αποτίμηση»

Κείμενα – Επιμέλεια: Γιώργος Πετρόπουλος

ΠΗΓΗ: ergatikosagwnas.gr

[1] Π. Ρούσος: «Η Μεγάλη Πενταετία», τόμος Β', σελ. 364

[2] «Εμφύλιος Πόλεμος- Έγγραφα από τα Γιουγκοσλαβικά και Βουλγαρικά Αρχεία», επιμέλεια Βασίλης Κόντης- Σπυρίδων Σφέτας, εκδόσεις ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ, σελ. 155- 158

[3] Για όλα τα παραπάνω βλέπε: Εμφύλιος Πόλεμος- Έγγραφα από τα Γιουγκοσλαβικά και Βουλγαρικά Αρχεία», επιμέλεια Βασίλης Κόντης- Σπυρίδων Σφέτας, εκδόσεις ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ, σελ. 153- 154, «1931- 1944 Φάκελος Ελλάς- Τα αρχεία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιών», εκδόσεις Α.Α. Λιβάνη, σελ. 199 και Ιορντάν Μπάεφ: «Μια ματιά απ’ έξω- Ο Εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα- Διεθνείς διαστάσεις», εκδόσεις Προσκήνιο, σελ. 63- 66

[4] Φ. Οικονομίδη: «Οι Προστάτες»., σελ. 301

[5] Π. Ρούσος: «Η Μεγάλη Πενταετία», τόμος Β' σελ. 347

[6] Κ. Ζεύγου: «Με τον Γιάννη Ζέβγο στο επαναστατικό κίνημα», Εκδόσεις Ωκεανίδα, σελ. 323- 327

[7] «1931- 1944 Φάκελος Ελλάς- Τα αρχεία των μυστικών σοβιετικών υπηρεσιών», εκδόσεις Α.Α. Λιβάνη, σελ. 202

[8] στο ίδιο, σελ. 210

[9] στο ίδιο, σελ. 202

[10] στο ίδιο, σελ. 210- 211

[11] στο ίδιο, σελ. 212

[12] Φ. Οικονομίδη: Στο ίδιο, σελ. 312.). Ο «Παππούς» όπως είναι γνωστό ήταν ο Δημητρώφ.

[13] «Εμφύλιος Πόλεμος- Έγγραφα από τα Γιουγκοσλαβικά και Βουλγαρικά Αρχεία», επιμέλεια Βασίλης Κόντης- Σπυρίδων Σφέτας, εκδόσεις ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ, σελ. 160

[14] Πρώτη «Λευκή Βίβλος ΕΑΜ», σελ. 63

[15] "Επίσημα κείμενα ΚΚΕ, τόμος Ε', έκδοση ΚΚΕ Εσωτερικού, Αθήνα 1974 και Ρώμη 1973 σε επιμέλεια Α. Παπαπαναγιώτου, σελ. 325-326

[16] Φ. Οικονομίδη, στο ίδιο, σελ. 323

Ο Εργατικός Αγώνας δημοσιεύει σήμερα το 13^ο μέρος της σειράς των ιστορικών δημοσιευμάτων στο Μεγάλο Δεκέμβρη με αφορμή την συμπλήρωση των 70 χρόνων από τότε. Στόχος μας είναι να δώσουμε όσο το δυνατό ολοκληρωμένα το ιστορικό γεγονός αλλά και να απαντήσουμε σε μια σειρά διαστρεβλώσεις της ιστορίας του εργατικού - λαϊκού και κομμουνιστικού κινήματος που δεν εμφανίστηκαν μόνο στο παρελθόν αλλά με διάφορους τρόπους επανέρχονται και σήμερα.

Το περίφημο χαρτάκι του Τσόρτσιλ-Μοιράστηκε ο κόσμος τον Οκτώβρη του ’44; (Β)

Όσο κι αν θα φανεί περίεργο τους ισχυρισμούς του- ότι στις 9 Οκτωβρίου 1994 συμφώνησε με τον Στάλιν να μοιράσουν τα Βαλκάνια- τους διαψεύδει ο ίδιος ο Τσόρτσιλ. Στο προσωπικό του αρχείο, ως πρωθυπουργού της Μ. Βρετανίας, υπάρχει ένα υπόμνημα προς τον Στάλιν με ημερομηνία 11 Οκτωβρίου 1944 που είναι πραγματικός καταπέλτης ενάντια στα όσα ισχυρίζεται στα απομνημονεύματά του. Το υπόμνημα αυτό, αν και γράφηκε, δεν στάλθηκε ποτέ στον Στάλιν, αλλά αυτό δεν έχει καμιά σημασία για το ζήτημα που εξετάζουμε. Σημασία έχει τί σκεφτόταν και τί θεωρούσε δεδομένο ο Βρετανός πρωθυπουργός όταν το έγραφε. Όπως, μάλιστα, προκύπτει από αυτό το ντοκουμέντο δεν θεωρούσε ότι είχε φτάσει σε κανενός είδους συμφωνία με τον Σοβιετικό ηγέτη για το μοίρασμα των Βαλκανίων.

Ο Τσόρτσιλ αυτοδιαψεύδεται

Ας αφήσουμε, όμως, τον ίδιο τον Τσόρτσιλ να μιλήσει[1]:

«Από: Τσόρτσιλ

Προς: Στάλιν

Υπόμνημα                                              Μόσχα, 11 Οκτωβρίου 1944

Θεωρώ ότι είναι εξαιρετικά σημαντικό να έχουν η Βρετανία και η Ρωσία στα Βαλκάνια κοινή πολιτική που θα είναι επίσης αποδεκτή από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το γεγονός ότι η Βρετανία και η Ρωσία συνδέονται με εικοσαετή συμμαχία, καθιστά ιδιαίτερα επιτακτικό το να είμαστε γενικά σύμφωνοι και να συνεργαζόμαστε εύκολα, με εμπιστοσύνη και για πολύ καιρό. Αντιλαμβάνομαι πως ό,τι κι αν κάνουμε εδώ, αυτό δεν μπορεί να είναι τίποτε περισσότερο από διακανονισμούς προκαταρτικής φύσεως έναντι των τελικών αποφάσεων που θα χρειαστεί να πάρουμε όταν συγκεντρωθούμε και οι τρεις μας στο τραπέζι της νίκης. Παρ' όλα αυτά, ελπίζω ότι θα μπορέσουμε να καταλήξουμε σε μια συνεννόηση και σε μερικές περιπτώσεις σε συμφωνίες που θα μας βοηθήσουν να αντεπεξέλθουμε σε άμεσες καταστάσεις ανάγκης και που θα θέσουν τα θεμέλια για μια μακρόχρονη παγκόσμια ειρήνη.

Εκείνα τα ποσοστά που έγραψα, δεν ήταν τίποτε περισσότερο από μια μέθοδος με την οποία μπορούμε νοερά να δούμε κατά πόσο είμαστε κοντά ο ένας στον άλλον και ακολούθως να αποφασίσουμε για τα αναγκαία μέτρα που θα μας οδηγήσουν σε πλήρη συμφωνία. Όπως είπα αν αυτά υποβάλλονταν υπό τον έλεγχο υπουργείων εξωτερικών και διπλωματών σε όλο τον κόσμο, θα θεωρούνταν ωμά και ακόμη πωρωμένα. Δεν θα μπορούσαν, λοιπόν, ν' αποτελέσουν βάση για οποιοδήποτε δημόσιο έγγραφο. Τουλάχιστον όχι προς το παρόν. Μπορούν όμως να είναι ένας καλός οδηγός για να κατευθύνουμε τις υποθέσεις μας. Αν κανονίσουμε καλά αυτές τις δουλειές, θα μπορέσουμε, πιθανώς, να παρεμποδίσουμε εμφυλίους πολέμους και πολύ αιματοχυσία και διαμάχη στις εν λόγω χώρες. Γενικά οι αρχές μας ορίζουν να επιτραπεί σε κάθε χώρα να έχει το είδος της κυβέρνησης που επιθυμεί ο λαός της. Βεβαίως και δεν θέλουμε να επιβάλουμε σε οποιαδήποτε βαλκανική χώρα μοναρχικό ή δημοκρατικό πολίτευμα....»..

Από αυτό το υπόμνημα προκύπτουν τα εξής: α) Ο Τσόρτσιλ μιλά δυνητικά και σε χρόνο μέλλοντα για το ενδεχόμενο συμφωνίας. «Θα μπορούσαμε να καταλήξουμε... ακολούθως να αποφασίσουμε... Τα ποσοστά μπορούν να είναι ένας καλός οδηγός... αν κανονίσουμε καλά αυτές τις δουλειές...» κ.ο.κ. Αν όμως η συμφωνία είχε επιτευχθεί- όπως ο ίδιος λέει στα απομνημονεύματά του στις 9 Οκτωβρίου του 1944, δεν θα είχε κανένα λόγο δύο μέρες μετά να εκφράζεται κατ' αυτόν τον τρόπο. β) Κάνει λόγο για κοινή πολιτική στα Βαλκάνια ανάμεσα στη Βρετανία και τη Ρωσία που θα έπρεπε να είναι αποδεκτή από τις ΗΠΑ. Όπως, όμως, έχουμε προαναφέρει από πουθενά δεν προκύπτει ότι οι ΗΠΑ ενημερώθηκαν και έδωσαν συγκατάθεση- τότε ή αργότερα- στον χωρισμό των Βαλκανίων σε σφαίρες επιρροής. γ) «Αντιλαμβάνομαι- λέει ο Τσόρτσιλ- πως ό,τι κι αν κάνουμε εδώ, αυτό δεν μπορεί να είναι τίποτε περισσότερο από διακανονισμούς προκαταρτικής φύσεως έναντι των τελικών αποφάσεων που θα χρειαστεί να πάρουμε όταν συγκεντρωθούμε και οι τρεις μας στο τραπέζι της νίκης». Συνεπώς αναγνωρίζει ότι τίποτα απ' όσα θα αποφασίζονταν στην Μόσχα δεν θα μπορούσε να έχει την ισχύ τελειωτικής συμφωνίας. Βέβαια προσθέτει ότι θα ήταν δυνατή η κατάληξη σε κάποιες συμφωνίες αλλά ο χρόνος που χρησιμοποιεί για να μιλήσει για αυτές είναι μέλλοντας: «Ελπίζω ότι θα μπορέσουμε- σημειώνει- να καταλήξουμε σε μια συνεννόηση και σε μερικές περιπτώσεις σε συμφωνίες...». Άρα δεν είχαν καταλήξει ακόμη, και επομένως αποδεικνύεται πως είναι παραμύθια ο ισχυρισμός ότι υπήρξε συμφωνία στις 9 του Οκτώβρη. δ) Για τα ποσοστά καταρχήν προσπαθεί να δικαιολογήσει τον εαυτό του και στη συνέχεια με όσα προσθέτει επιβεβαιώνει την ανυπαρξία συμφωνίας. «Δεν είναι- λέει- τίποτα περισσότερο από μια μέθοδος με την οποία μπορούμε νοερά να δούμε κατά πόσο είμαστε κοντά ο ένας στον άλλον και ακολούθως να αποφασίσουμε για τα αναγκαία μέτρα που θα μας οδηγήσουν σε πλήρη συμφωνία». Αν είχε επιτευχθεί συμφωνία ο Τσόρτσιλ δεν θα είχε κανένα λόγο να εξηγεί τη σημασία που είχαν τα ποσοστά. Όταν ένα θέμα είναι συμφωνημένο και τελειωμένο δεν υπάρχει ανάγκη να εξηγήσεις στον συνομιλητή σου τις προθέσεις που είχες όταν το έθετες. Έχει κι αυτός καταλάβει ό,τι κατάλαβες κι εσύ, και γι’ αυτό το λόγο συμφώνησε μαζί σου. Σε τέτοια ζητήματα κανείς δεν συμφωνεί χωρίς να έχει καταλάβει περί τίνος πρόκειται.

Άρα ο Τσόρτσιλ δίνει αυτές τις επεξηγήσεις γύρω από τα ποσοστά γιατί δεν υπάρχει καμιά συμφωνία και προφανώς γιατί ο ίδιος αντιλήφθηκε ότι ο Στάλιν με την στάση του απέρριψε την πρόταση με τα ποσοστά ή τουλάχιστον την αγνόησε μη δίνοντας σημασία. Μόνο έτσι μπορεί να εξηγηθεί γιατί ο Βρετανός Πρωθυπουργός απολογείται. Άλλωστε την μη ύπαρξη συμφωνίας την παραδέχεται με την φράση «... και ακολούθως να αποφασίσουμε για τα αναγκαία μέτρα που θα μας οδηγήσουν σε πλήρη συμφωνία». Δηλαδή δεν είχαν συμφωνήσει στις 11 Οκτωβρίου ούτε για την σημασία που είχαν τα ποσοστά ούτε και για τα αναγκαία μέτρα που θα οδηγούσαν σε πλήρη συμφωνία.

Τέλος οι εξηγήσεις που δίνει στη συνέχεια ο Τσόρτσιλ, ότι δεν θέλει να επιβάλει το πολίτευμα σε καμιά βαλκανική χώρα κι ότι αυτές πρέπει να έχουν το είδος της κυβέρνησης που επιθυμεί ο λαός τους, δεν μπορούν να σημαίνουν τίποτε άλλο παρά μόνο προσπάθεια να ξεπεραστούν τυχόν επιφυλάξεις της σοβιετικής πλευράς- που ο ίδιος θεωρούσε ότι υπάρχουν ή του είχαν εκφραστεί ανοικτά- ούτως ώστε να γίνει συζήτηση και προσπάθεια προσέγγισης πάνω στην πολιτική των ποσοστών. Μ' άλλα λόγια ο Βρετανός πρωθυπουργός επιδιώκει με πιο ήπιο τρόπο να επαναφέρει στο τραπέζι των συζητήσεων την πρόταση που είχε κάνει δυο μέρες πριν για χωρισμό των Βαλκανίων σε σφαίρες επιρροής. Αυτό φαίνεται και από το γεγονός ότι σημειώνει πως τα ποσοστά «μπορούν να είναι ένας καλός οδηγός» αλλά και από την φράση «Αν κανονίσουμε καλά αυτές τις δουλειές...». Άλλη εξήγηση δεν μπορεί να υπάρξει. Γεγονός που αποδεικνύει περίτρανα την μη επίτευξη συμφωνίας στις 9 Οκτωβρίου και πως ο Στάλιν είχε απορρίψει με τον τρόπο του την πρόταση για μοίρασμα της βαλκανικής σε σφαίρες επιρροής.

Συμπερασματικά οφείλουμε να πούμε ότι απ' αυτό το υπόμνημα του Τσόρτσιλ προς τον Στάλιν αποδεικνύεται ατράνταχτα ότι στις 9 Οκτωβρίου του 1944 όχι μόνο δεν επιτεύχθηκε καμιά συμφωνία αλλά και ότι η στάση της Σοβιετικής ηγεσίας ήταν απορριπτική απέναντι στις βρετανικές προτάσεις. Το πότε και αν τελικά επιτεύχθηκε συμφωνία μένει να το βρουν όσοι ισχυρίζονται την ύπαρξη της αναμασώντας όσα ο Τσόρτσιλ λέει στα απομνημονεύματά του που, όμως, με δικά του γραπτά έρχεται να διαψεύσει.

Στο προσωπικό αρχείο του Τσόρτσιλ υπάρχει επίσης ένα ακόμη αποκαλυπτικό στοιχείο που αποδεικνύει ατράνταχτα ότι στη Μόσχα, τον Οκτώβρη του '44, δεν επιτεύχθηκε καμιά συμφωνία για μοίρασμα των Βαλκανίων σε σφαίρες επιρροής. Στις 12 Οκτωβρίου του 1944 ο βρετανός πρωθυπουργός στέλνει στον υπουργό του, επί των εξωτερικών, Α. Ήντεν υπόμνημα όπου του εξηγεί τη σημασία και τον χαρακτήρα που έχουν για την Βρετανική πολιτική τα περίφημα ποσοστά. Γράφει ο Τσόρτσιλ:

«Από: Τσόρτσιλ

Προς: Ήντεν

Υπόμνημα                                                             12 Οκτωβρίου 1944

Το σύστημα των ποσοστών δεν έχει σκοπό να προσδιορίσει τον αριθμό αυτών που θα συμμετάσχουν στις επιτροπές για τις διάφορες βαλκανικές χώρες, αλλά να εκφράσει το πνεύμα με το οποίο η βρετανική και η σοβιετική κυβέρνηση προσεγγίζουν τα προβλήματα αυτών των χωρών, έτσι ώστε να αποκαλύψουν κατά ένα κατανοητό τρόπο τις σκέψεις τους ο ένας στον άλλον. Δεν έχει σκοπό να είναι τίποτε περισσότερο από ένας οδηγός και, βεβαίως, δεν εκθέτει με κανένα τρόπο τις Ηνωμένες Πολιτείες, ούτε αποπειράται να δημιουργήσει κανένα άκαμπτο σύστημα σφαιρών επιρροής...».

Και ο Τσόρτσιλ τελειώνει το υπόμνημα ως εξής: «Πρέπει να τονιστεί ότι αυτή η ευρεία αποκάλυψη των βρετανικών και σοβιετικών αντιλήψεων για τις χώρες που αναφέρονται τα παραπάνω είναι μόνο ένας προσωρινός οδηγός για το άμεσο μέλλον, δηλ. για όσο διάστημα διαρκεί ο πόλεμος, και ότι το θέμα θα επανεξεταστεί από τις μεγάλες δυνάμεις όταν συναντηθούν στην τράπεζα της ανακωχής ή της ειρήνης για να κάνουν τη γενική ρύθμιση των πραγμάτων στην Ευρώπη»[2]. Τα σχόλια περιττεύουν.

Το κείμενο του Τσόρτσιλ μιλάει από μόνο του. Αν είχε επιτευχθεί συμφωνία για μοίρασμα των Βαλκανίων ο βρετανός πρωθυπουργός δεν θα έλεγε στον υπουργό του ότι τα ποσοστά δεν πάνε να δημιουργήσουν ένα άκαμπτο σύστημα σφαιρών επιρροής αλλά ούτε και θα βρισκόταν στην ανάγκη να του εξηγήσει (σ.σ. ο Ήντεν ήταν παρών στη συνάντηση της Μόσχας, στις 9/10/1944) τη σημασία των ποσοστών. Δεν μπορεί κανείς νοήμων να δεχτεί ότι ο βρετανός υπουργός εξωτερικών δεν καταλάβαινε την σημασία των συμφωνιών που η χώρα του έκλεινε με άλλες χώρες. Επίσης, εάν στις 9 Οκτωβρίου τα Βαλκάνια είχαν χωριστεί σε σφαίρες επιρροής ανάμεσα στην ΕΣΣΔ και την Βρετανία- και αυτός ο χωρισμός αφορούσε την σφαίρα της πολιτικής και των μεταπολεμικών κοινωνικών συστημάτων στις βαλκανικές χώρες υπερβαίνοντας τα στρατιωτικά δεδομένα του πολέμου εκείνης της χρονικής στιγμής- ο Τσόρτσιλ δεν θα μιλούσε για προσωρινό οδηγό που θα είχε ισχύ μόνο για το διάστημα διάρκειας του πολέμου.

Η συνάντηση της Μόσχας και η Ελλάδα

Εκείνο που μένει να εξετάσουμε είναι τί πραγματικά συζητήθηκε στη Μόσχα, τον Οκτώβρη του 1944, ανάμεσα στον Στάλιν και τον Τσόρτσιλ σχετικά με την Ελλάδα που μας αφορά άμεσα. Πριν όμως περάσουμε σ' αυτό οφείλουμε να σημειώσουμε, συγκεντρωμένα, ορισμένα στοιχεία που είναι απαραίτητο να μην τα ξεχνάμε. Ο Βρετανός Πρωθυπουργός πηγαίνοντας στη Μόσχα είχε στις βαλίτσες του: Τη συμφωνία του Λιβάνου, τη συμμετοχή των υπουργών της ΕΑΜικής αντίστασης στην κυβέρνηση Παπανδρέου, τη συμφωνία της Γκαζέρτας με την υπαγωγή όλων των ανταρτικών δυνάμεων- και συνεπώς του ΕΛΑΣ- στις διαταγές του Σκόμπυ αλλά και βρετανικά στρατεύματα σε ελληνικό έδαφος αφού η απόβασή τους είχε ξεκινήσει από τις αρχές Οκτωβρίου στις ακτές της Πελοποννήσου. Συνεπώς- όσον αφορά το ελληνικό ζήτημα- υπερείχε έναντι της Σοβιετικής Ένωσης κατά κράτος.

Έτσι, η συνάντηση της Μόσχας δεν έκανε τίποτε άλλο από το να επιβεβαιώσει μια ντε φάκτο διαμορφωθείσα κατάσταση. Στα πρακτικά της συνάντησης Στάλιν- Τσόρτσιλ, στις 9/10/1944 διαβάζουμε[3]: «Ο πρωθυπουργός (σ.σ. Ο Τσόρτσιλ δηλαδή) δήλωσε ότι υπάρχουν δύο χώρες για τις οποίες οι βρετανοί αισθάνονται ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η μία είναι η Ελλάδα. Δεν ανησυχεί πολύ για τη Ρουμανία. Αυτή είναι ρωσική υπόθεση και η συνθήκη που έχει προτείνει η σοβιετική κυβέρνηση, είναι λογική και δείχνει μεγάλη πολιτική δεξιότητα προς το συμφέρον της γενικής ειρήνης στο μέλλον. Αλλά στην Ελλάδα η κατάσταση είναι διαφορετική. Η Βρετανία οφείλει να είναι η ηγετική δύναμη στη Μεσόγειο και ελπίζει ότι ο στρατάρχης Στάλιν θα τον αφήσει να έχει τον πρώτο λόγο στην Ελλάδα, ακριβώς όπως ο στρατάρχης Στάλιν στη Ρουμανία. Βεβαίως η Βρετανική κυβέρνηση θα διατηρεί επαφή με τη σοβιετική κυβέρνηση.

Ο στρατάρχης Στάλιν (σ.σ. είπε πως) κατανοεί ότι η Βρετανία υπέφερε πάρα πολύ όταν είχαν κοπεί οι επικοινωνίες της στη Μεσόγειο από τους Γερμανούς. Για τη Βρετανία ήταν σοβαρό θέμα αν οι μεσογειακοί δρόμοι δεν βρίσκονται στα χέρια της. Συμφώνησε με τον πρωθυπουργό ότι η Βρετανία πρέπει να έχει τον πρώτο λόγο στην Ελλάδα».

Αυτή ήταν η συμφωνία της Μόσχας όσον αφορά την Ελλάδα. Στην ουσία δεν έγινε τίποτε περισσότερο από το να επιβεβαιωθεί και από τις δύο πλευρές μια κατάσταση που ήδη είχε διαμορφωθεί. Ακόμη πρέπει να σημειώσουμε τα εξής: α) Η Μεσόγειος ανέκαθεν είχε στρατηγική σημασία για την Βρετανία. Από' κει περνούσαν οι θαλάσσιοι δρόμοι της προς τις αποικίες της στην ανατολή. β) Η Σοβιετική Ένωση εκείνη την περίοδο δεν είχε στόλο στη Μεσόγειο και φυσικά σε καμιά περίπτωση δεν ήταν σε θέση να ανταγωνιστεί στο χώρο αυτό τα Βρετανικά συμφέροντα. γ) Η αντιχιτλερική συμμαχία, όσο διαρκούσε ο πόλεμος και για τις ανάγκες νικηφόρας έκβασης του απέναντι στον κοινό εχθρό, δεν ήταν δυνατό να διατηρηθεί σε βάρος των συμφερόντων των μελών της, ιδιαίτερα δε των συμφερόντων της Μ. Βρετανίας και των ΗΠΑ που από άποψη διεθνούς συσχετισμού δυνάμεων ήταν σε πολύ πλεονεκτικότερη θέση από την Σοβιετική Ένωση. Δηλαδή σε καμιά περίπτωση δεν μπορούσε π.χ. αυτή η συμμαχία να έχει αντιαποικιακό χαρακτήρα. Ήταν μια συμμαχία ετερόκλητων ταξικών συμφερόντων που βεβαίως δε αναιρούσε τις ταξικές διαφορές των δυνάμεων που την αποτελούσαν αλλά και που αυτές δεν ήταν δυνατόν να εκφράζονται με τον συνήθη τρόπο, όπως συνέβαινε εν καιρώ ειρήνης. Συνεπώς η ΕΣΣΔ δεν μπορούσε να έρχεται σε ευθεία ανοικτή σύγκρουση με τα βρετανικά αποικιακά συμφέροντα, εφόσον πρωτεύουσα σημασία έδινε στον πόλεμο κατά του φασισμού. Όφειλε επομένως να ανέχεται- αφού δεν μπορούσε να πράξει αλλιώς- αυτά τα συμφέροντα και να αναζητεί άλλους, πέραν των γνωστών και συνηθισμένων, δρόμους αναίρεσής τους. δ) Η μέγιστη δύναμη που μπορούσε εκείνη την εποχή- δεδομένου ότι από το 1943 είχε διαλυθεί και η Κομμουνιστική Διεθνής- να αναιρεί τα συμφέροντα του ιμπεριαλισμού, τόσο άμεσα όσο και μακροπρόθεσμα, ήταν το λαϊκό- εργατικό- κομμουνιστικό και αντιαποικιακό κίνημα της κάθε χώρας ξεχωριστά και όλων των χωρών μαζί ως σύνολο. Και η ΕΣΣΔ με τη στάση και δράση της σ' όλη την διάρκεια του πολέμου, με την προσφορά της για τη συντριβή του φασισμού βοηθούσε τα μέγιστα για την ανάπτυξη αυτών των κινημάτων παγκοσμίως. Όχι βέβαια ως η χώρα οδηγός- καθοδηγητής ή αρχηγός αυτών των κινημάτων αλλά ως μια μεγάλη δύναμη που επιδρούσε θετικά στο διεθνή συσχετισμό δυνάμεων υπέρ αυτών των κινημάτων.

Αν δούμε έτσι τα πράγματα, μέσα στο χρόνο και τον τόπο που εξελίχθηκαν τα γεγονότα του Β' Παγκοσμίου πολέμου, θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε την ουσία της σοβιετικής πολιτικής αλλά και το γεγονός ότι τα λάθη και οι υποχωρήσεις του ΕΑΜικού κινήματος στέρησαν από την ΕΣΣΔ δυνατότητες να διαπραγματευτεί σε άλλη βάση το ελληνικό ζήτημα, να εκμεταλλευτεί ουσιαστικά τις καμπές του πολέμου και να χρησιμοποιήσει αποτελεσματικά για τα συμφέροντα του ελληνικού λαού, στιγμές και καταστάσεις κατά τις οποίες ο βρετανικός παράγοντας ήταν αδύνατος ή αναγκασμένος να κάνει σοβαρές υποχωρήσεις. Αλλά ας δούμε το θέμα και διαφορετικά: Τι άλλο- απ' αυτό που είπε- μπορούσε να πει ο Στάλιν ή ο οποιοσδήποτε άλλος στη θέση του, στον Τσόρτσιλ, τον Οκτώβρη του 44, όταν ο τελευταίος ζητώντας να έχει τον πρώτο λόγο στην Ελλάδα είχε στα χέρια του μια ελληνική κυβέρνηση μαριονέτα στην οποία συμμετείχαν Εαμίτες υπουργοί, όταν είχε ήδη βρετανικά στρατεύματα στην χώρα, όταν οι αντάρτικες δυνάμεις- και φυσικά ο ΕΛΑΣ- ήταν υπό τις διαταγές του με τη θέλησή τους κι όταν στο πλευρό του είχε και τις ΗΠΑ;

Στο επόμενο:Ο Δεκέμβρης και οι διεθνείς σχέσεις του ΚΚΕ 

Κείμενα – Επιμέλεια: Γιώργος Πετρόπουλος

ΠΗΓΗ: ergatikosagwnas.gr

[1] Γ. Ανδρικόπουλου: «1944 Κρίσιμη Χρονιά- 300 Ανέκδοτα έγγραφα από το προσωπικό αρχείο του Ουίνστον Τσόρτσιλ για την Ελλάδα.», τόμος Β', σελ. 160- 162

[2] Γ. Ανδρικόπουλου, στο ίδιο, τόμος Β', σελ. 179- 180

[3] Όπως υπάρχουν στο αρχείο του Βρετανού Πρωθυπουργού και δημοσιεύονται από τον Γ. Ανδρικόπουλο στο δίτομο έργο του «1944 Κρίσιμη Χρονιά...», τόμος Β' σελ. 141- 152

Ο Εργατικός Αγώνας δημοσιεύει σήμερα το 12^ο μέρος της σειράς των ιστορικών δημοσιευμάτων στο Μεγάλο Δεκέμβρη με αφορμή την συμπλήρωση των 70 χρόνων από τότε. Στόχος μας είναι να δώσουμε όσο το δυνατό ολοκληρωμένα το ιστορικό γεγονός αλλά και να απαντήσουμε σε μια σειρά διαστρεβλώσεις της ιστορίας του εργατικού - λαϊκού και κομμουνιστικού κινήματος που δεν εμφανίστηκαν μόνο στο παρελθόν αλλά με διάφορους τρόπους επανέρχονται και σήμερα.

Το περίφημο χαρτάκι του Τσόρτσιλ-Μοιράστηκε ο κόσμος τον Οκτώβρη του ’44; (Α)

Το ποιο πολυσυζητημένο, ίσως, γεγονός στην ιστορία της ΕΑΜικής αντίστασης, αλλά και της αντίστασης γενικά των λαών κατά του φασισμού, είναι η πολυθρύλητη συνάντηση του Στάλιν με τον Τσόρτσιλ στη Μόσχα, στις 9 Οκτώβρη του 1944. Εκεί, όπως ο ίδιος ο Τσόρτσιλ έγραψε στα απομνημονεύματά του, «συμφωνήθηκε» ο χωρισμός των Βαλκανίων σε σφαίρες επιρροής με το περίφημο χαρτάκι. Ο Τσόρτσιλ έμεινε στη Μόσχα από τις 9 έως και τις 18 Οκτωβρίου, αλλά η «συμφωνία» κατά τα λεγόμενά του πραγματοποιήθηκε την πρώτη μέρα, δηλαδή στις 9/10/1944 το βράδυ.

Τι λέει ο Τσόρτσιλ

Γι' αυτή την πολυθρύλητη «συμφωνία» με τον Στάλιν, ο Τσόρτσιλ γράφει[1]: «Έκρινα κατάλληλη τη στιγμή για να δράσω. Εδήλωσα: "Ας ρυθμίσωμε τις υποθέσεις μας στα Βαλκάνια. Τα στρατεύματά σας ευρίσκονται στη Ρουμανία και στη Βουλγαρία. Έχομε συμφέροντα, αποστολές, πράκτορες σ' αυτές τις χώρες. Ας αποφύγωμε την σύγκρουση για ζητήματα ασήμαντα. Σχετικώς προς την Μεγάλη Βρετανία και την Ρωσία τι θα ελέγατε για μια υπεροχή κατά 90% υπερ υμών στην Ρουμανία, υπεροχή κατά 90% υπέρ ημών στην Ελλάδα και ίση συμμετοχή κατά 50% στην Γιουγκοσλαβία;". Ενώ μετεφράζοντο οι λόγοι μου, έγραψα σε μισό φύλλο χαρτιού:

Ρουμανία

Η Ρωσία..................90%

Οι άλλοι................10%

Ελλάς

Η Μεγάλη Βρετανία (εν συμφωνία με τις ΗΠΑ)...............90%

Η Ρωσία................................................................................................................10%

Γιουγκοσλαβία.........................................50% και 50%

Ουγγαρία........................................................50% και 50%

Βουλγαρία

Η Ρωσία.....................75%

Οι άλλοι..................25%

Έσπρωξα το χαρτί μπροστά στον Στάλιν στον οποίον είχαν δώσει εν τω μεταξύ την μετάφραση. Έγινε μια μικρή παύσις. Έπειτα ο Στάλιν πήρε το μπλέ μολύβι του, εχάραξε μια χοντρή γραμμή σαν είδος επιδοκιμασίας και μου επέστρεψε το σημείωμα. Τα πάντα ερρυθμίσθησαν σε ελάχιστο χρονικό διάστημα όσο εχρειάσθη για να γράψω το σημείωμα αυτό.

Είχαμε, εννοείται, μελετήσει το ζήτημα προσεκτικά και από μακρού, και άλλωστε δεν μας απησχόλησαν παρά οι συμφωνίες που αφορούσαν την πολεμική περίοδο. Όλα τα ευρύτερα προβλήματα έμεναν για την συνδιάσκεψη της ειρήνης, που ελπίζαμε ότι θα συνεκαλείτο μετά τη νίκη.

Επηκολούθησε μακρά σιωπή. Το χαρτί με την μπλέ γραμμή παρέμενε στο τραπέζι. Τελικά είπα: "Δεν θα έκριναν κάπως κυνικό εκ μέρους μας να ρυθμίζωμε αυτά τα προβλήματα, από τα οποία εξαρτάται η τύχη εκατομμυρίων υπάρξεων, κατά τρόπον τόσο υπεροπτικό; Ας κάψωμε αυτό το χαρτί". "Όχι, φυλάξτε το",, είπε ο Στάλιν».

Για την ιστορία του θέματος πρέπει να σημειώσουμε ότι το περιβόητο αυτό χαρτάκι, για το οποίο κάνει λόγο ο Τσόρτσιλ, παρόλο που χρόνια ολόκληρα αποτελούσε το αποδεικτικό στοιχείο της αντικομουνιστικής προπαγάνδας, ποτέ- στο διάστημα που υπήρχε η ΕΣΣΔ ως κράτος με συγκεκριμένο κοινωνικοπολιτικό σύστημα- δεν είδε το φως της δημοσιότητας. Και ξαφνικά στις αρχές του 1992 το BBC ανακοίνωσε ότι το βρήκε και το παρουσίασε μαζί με ένα άλλο αντίστοιχό του, σε ρωσική μετάφραση. Στην Ελλάδα αυτό το χαρτάκι το αναδημοσίευσε η εφημερίδα «Καθημερινή», στις 22 Γενάρη του 1992 και η «Αυγή» στις 26 του ιδίου μήνα. Το γεγονός είναι όντως περίεργο όπως περίεργο είναι που εμφανίζεται μαζί και ρωσική μετάφραση. Ο Τσόρτσιλ ενώ είναι λεπτομερέστατος στις περιγραφές κάνει λόγο για ένα χαρτάκι- αυτό που ο ίδιος έγραψε- και πουθενά δεν αναφέρει για δεύτερο- μετάφραση του πρωτότυπου δικού του.

Τι λένε οι Σοβιετικοί

Η σοβιετική πλευρά δεν αρνείται ότι ο Τσόρτσιλ έκανε την παραπάνω πρόταση. Αρνείται όμως κατηγορηματικά πως υπήρξε συμφωνία του Στάλιν σ' αυτή την πρόταση με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Στην «Ιστορία του Μεγάλου Πατριωτικού πολέμου της Σοβιετικής Ένωσης» (Έκδοση της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ, τόμος 5ος, σελ. 134, στα ρωσικά) αναφέρεται: «Βασικό για τον Τσόρτσιλ ζήτημα, που εξετάστηκε στη Μόσχα, ήταν το ζήτημα της πολιτικής απέναντι στις βαλκανικές χώρες. Κατά την πρώτη ακόμα συνάντηση με τον Στάλιν, ο Τσόρτσιλ τον πληροφόρησε ότι συνέταξε ένα αρκετά βρώμικο και ωμό έγγραφο, που έδινε μια εικόνα για το μοίρασμα της επιρροής ανάμεσα στη Σοβιετική Ένωση και τη Μεγάλη Βρετανία στη Ρουμανία, στην Ελλάδα, στη Γιουγκοσλαβία, στη Βουλγαρία. Ο πίνακας γράφτηκε για να δείξει τι σκέπτονταν πάνω σ' αυτό το ζήτημα οι Άγγλοι». Και παρακάτω το κείμενο συνεχίζει: «Στα σοβιετικά πρακτικά της συνομιλίας των ηγετών των δύο κυβερνήσεων, της Σοβιετικής Ένωσης και της Μεγάλης Βρετανίας, που έγινε στις 9 του Οκτώβρη 1944, περιέχεται πρόταση του Άγγλου Πρωθυπουργού για χωρισμό της Γιουγκοσλαβίας και άλλων χωρών σε σφαίρες επιρροής. Αλλά, εννοείται, ότι δεν ήταν δυνατόν ο Τσόρτσιλ να πετύχει από τον αρχηγό της κυβέρνησης της ΕΣΣΔ υποστήριξη στο σχέδιό του. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο σ' ένα τόσο σπουδαίο στοιχείο, όπως είναι το πρακτικό της συνομιλίας, δεν υπάρχει ούτε νύξη για συμφωνία της ΕΣΣΔ και της Μεγ. Βρετανίας σ' αυτό το ζήτημα»[2].

Επιβεβαίωση του γεγονότος ότι ο Τσόρτσιλ πρότεινε στον Στάλιν να γίνει μοίρασμα των Βαλκανίων σε σφαίρες επιρροής δίνει και ο μεταφραστής του σοβιετικού ηγέτη Β. Μπερεζκόφ που συμμετείχε σ' αυτή τη συνάντηση. Στο βιβλίο του «Ήμουν Διερμηνέας του Στάλιν» αναφέρει: «Τι έγινε λοιπόν στην ουσία; Ο Τσόρτσιλ έγραψε σ' ένα κομμάτι χαρτί τα ποσοστά του. Ο Στάλιν τους έριξε μια ματιά και χωρίς να πει λέξη επέστρεψε το χαρτί στο Βρετανό Πρωθυπουργό. Ο Τσόρτσιλ προτείνει να καεί το χαρτί, με τη σκέψη, όπως φαίνεται, ότι έτσι θα δημιουργούνταν μια κατάσταση συνενοχής στην εξαφάνιση αυτού του "αποκαλυπτικού ντοκουμέντου". Ο Στάλιν, όμως, δεν έδωσε στο βρετανό πρωθυπουργό καμιά αφορμή για παρόμοια συμπεράσματα. Σημείωσε αδιάφορα ότι ο Τσόρτσιλ μπορεί να το κρατήσει, δείχνοντας έτσι καθαρά ότι δεν αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην υπόθεση. Αυτό ήταν όλο»[3].

Αυτά, ο Μπερεζκόφ τα γράφει στο βιβλίο του που κυκλοφόρησε στη Σοβιετική Ένωση το 1984, ενώ το 1990 προσπαθώντας να προσαρμοστεί στο πνεύμα της εποχής της περεστρόικα, στον πρόλογό του, για την ελληνική έκδοση του βιβλίου, αναφέρει: «Σχετικά με τα ποσοστά επιρροής σε ορισμένες ανατολικοευρωπαϊκές χώρες, ο Τσόρτσιλ έκανε πρόταση στον Στάλιν, στις 9 Οκτωβρίου 1944, δηλαδή πριν από τη συνάντηση της Γιάλτας. Την περιγραφή αυτού του επεισοδίου ο αναγνώστης θα τη βρει στο βιβλίο. Εδώ μπορώ μόνο να προσθέσω ότι, κάτω από το φως των γεγονότων που ήδη έγιναν γνωστά, δεν μπορώ κατηγορηματικά να πω ότι δε επιτεύχθηκε ποτέ κάποια "αλληλοκατανόηση" μεταξύ Στάλιν και Τσόρτσιλ»[4].

Όπως εύκολα διαπιστώνεται, ο Μπερεζκόφ, παρόλο που προσπαθεί να ευθυγραμμιστεί με το κλίμα που επικρατούσε στη χώρα του και διεθνώς απέναντι στον Στάλιν το 1990, εντούτοις δεν επιβεβαιώνει ότι στη συνάντηση της 9ης Οκτωβρίου έγινε συμφωνία. Μιλάει για «κάποια αλληλοκατανόηση» Στάλιν- Τσόρτσιλ χωρίς φυσικά να είναι σε θέση να προσδιορίσει το αν τελικά έγινε κατορθωτή.

Συμπερασματικά οφείλουμε να σημειώσουμε πως η κατηγορηματική Σοβιετική άρνηση της δήθεν συμφωνίας της Μόσχας για μοίρασμα των Βαλκανίων θα προκαλούσε οπωσδήποτε την αντίδραση, τουλάχιστον των βρετανών, αν υπήρχαν στοιχεία που να επιβεβαιώνουν πως τέτοια συμφωνία υπήρξε. Το γεγονός όμως ότι στη σοβιετική άρνηση το μόνο στοιχείο που αντιπαρατίθεται είναι όσα ο ίδιος ο Τσόρτσιλ ισχυρίζεται, αποδεικνύει πως ο ισχυρισμός για συμφωνία δεν είναι τίποτε άλλο από έναν ακόμη προπαγανδιστικό- αντικομουνιστικό μύθο.

Τι λέει η αμερικάνικη πλευρά

Το παραπάνω απόσπασμα, από τα απομνημονεύματα του Τσόρτσιλ για τα ποσοστά και την δήθεν συμφωνία μοιράσματος των Βαλκανίων σε σφαίρες επιρροής αφήνει σαφώς την εντύπωση ότι ο Βρετανός πρωθυπουργός διαπραγματευόταν και για λογαριασμό των Ηνωμένων Πολιτειών. Στον κατάλογο των ποσοστών υπάρχουν οι ενδείξεις «Ρωσία» τόσο τοις εκατό, «οι άλλοι» τόσο, ενώ για την περίπτωση μόνο της Ελλάδας υπάρχει η ένδειξη «Βρετανία» και σε παρένθεση «εν συμφωνία με τις ΗΠΑ».

Στην πραγματικότητα όμως- όπως αποδεικνύουν τα ντοκουμέντα της εποχής εκείνης- οι Ηνωμένες Πολιτείες κάθε άλλο παρά είχαν εξουσιοδοτήσει τον Τσόρτσιλ να ενεργεί για λογαριασμό τους και μάλιστα ενημέρωσαν γι’ αυτό την ΕΣΣΔ.

Σε μήνυμα του προς τον Στάλιν, στις 5 Οκτωβρίου του 1944, ο Ρούσβελτ έγραφε[5]: «Είμαι βέβαιος ότι αντιλαμβάνεσθε ότι εις τον παρόντα παγκόσμιον πόλεμον κυριολεκτικώς δεν υπάρχει ούτε ένα ζήτημα, είτε στρατιωτικόν είτε πολιτικόν, που να μην ενδιαφέρη τας Ηνωμένας Πολιτείας. Είμαι σταθερώς βέβαιος ότι εμείς οι τρεις, και μόνον οι τρεις, ημπορούμε να εύρωμεν λύσιν επι των εκκρεμών ακόμη ζητημάτων. Υπό την έννοιαν αυτήν κατανοώ την επιδίωξιν του κ. Τσόρτσιλ να συναντηθή μαζί Σας και προτιμώ να θεωρώ τας επικειμένας συνομιλίας Σας με τον Πρωθυπουργόν ως προκαταρτικάς δια την συνάντησιν των τριών μας, η οποία, όσον αφορά εμέ, είναι δυνατόν να συγκληθή εις οποιονδήποτε χρόνον μετά τας εκλογάς εις τας Ηνωμένας Πολιτείας». Το μήνυμα είναι σαφές: Ο Τσόρτσιλ δεν είχε καμιά εξουσιοδότηση να διαπραγματεύεται και να κλείνει συμφωνίες εκπροσωπώντας και τις ΗΠΑ. Ταυτόχρονα όλες οι συνομιλίες θα είχαν προκαταρκτικό χαρακτήρα. Καμιά συμφωνία δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί και να τεθεί σε εφαρμογή χωρίς την έγκριση των Ηνωμένων Πολιτειών, χωρίς να έρθει στο τραπέζι και να εξεταστεί σε μελλοντική συνάντηση των ηγετών των τριών μεγάλων δυνάμεων της αντιχιτλερικής συμμαχίας.

Ο Στάλιν απάντησε στον Ρούσβελτ στις 8 Οκτωβρίου. Στο μήνυμά του αυτό λέει[6]: «Το μήνυμά Σας της 5 Οκτωβρίου με ανησύχησε ολίγον. Εγώ υπέθετα ότι ο κ Τσόρτσιλ έρχεται εις την Μόσχαν ύστερα από συνεννόηση μαζί Σας εις το Κεμπέκ. Απεδείχθη όμως ότι η υπόθεσις μου αυτή μάλλον δεν ανταποκρίνεται εις την πραγματικότητα.

Μου είναι άγνωστο δια ποία ζητήματα έρχονται εις την Μόσχαν ο κ. Τσόρτσιλ και ο κ. Ηντεν. Περί τούτου δεν με επληροφόρησαν έως σήμερα ούτε ο ένας ούτε ο άλλος. Ο κ. Τσόρτσιλ εξέφρασε την επιθυμίαν εις μήνυμά του προς εμέ να έλθη εις την Μόσχα, εάν δεν υπήρχε αντίρρησις εκ μέρους μου. Εννοείται ότι απήντησα καταφατικώς. Έτσι έχουν τα πράγματα σχετικώς με το ταξίδι του κ. Τσόρτσιλ εις την Μόσχαν. Θα Σας κρατώ περαιτέρω ενήμερον καθ' ο μέτρον θα διευκρινισθή η υπόθεσις μετά την συνάντησίν μου με τον κ. Τσόρτσιλ».

Απ' όσα αναφέραμε προκύπτουν αβίαστα τα εξής συμπεράσματα: α) Ο Τσόρτσιλ ψεύδεται ασύστολα όταν ισχυρίζεται ότι διαπραγματεύθηκε και έκλεισε συμφωνία με τον Στάλιν και για λογαριασμό των ΗΠΑ. β) Η ΕΣΣΔ σε καμία περίπτωση, ακόμη κι αν δεχτούμε ότι ήθελε, δεν θα προχωρούσε σε συμφωνία γνωρίζοντας ότι οι ΗΠΑ δεν έχουν δώσει τη συγκατάθεσή τους. Ήδη έχουμε αναφέρει ότι χρησιμοποίησε στο παρελθόν με μεγάλη επιμονή το χαρτί των Ηνωμένων πολιτειών μέχρι να δώσει την συγκατάθεσή της να αποτελέσει η Ελλάδα θέατρο στρατιωτικών επιχειρήσεων αποκλειστικά της Μ. Βρετανίας. γ) Ο ισχυρισμός του Τσόρτσιλ σχετικά με την υποτιθέμενη συμφωνία ότι «τα πάντα ερρυθμίσθησαν σε ελάχιστο χρονικό διάστημα όσο εχρειάσθη για να γράψω το σημείωμα αυτό», γιατί «Είχαμε (σ.σ. με τον Στάλιν), εννοείται, μελετήσει το ζήτημα προσεκτικά και από μακρού», αποδεικνύεται ασύστολο ψεύδος. Όπως ο ίδιος ο Στάλιν λέει, στο μήνυμά του στον Ρούσβελτ, ιδέα δεν είχε για το λόγο της επίσκεψης του Τσόρτσιλ στην Μόσχα. δ) Ακόμη κι αν δεχτούμε ότι στη Μόσχα, όντως, επιτεύχθηκε συμφωνία αυτή είχε προκαταρτικό χαρακτήρα. Το γεγονός δε, ότι δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να επιβεβαιώνει ότι αυτή η συμφωνία συζητήθηκε και επισημοποιήθηκε στις συναντήσεις που είχαν αργότερα οι Στάλιν, Τσόρτσιλ και Ρούσβελτ στη Γιάλτα και στο Πότσδαμ, είναι ικανό αποδεικτικό στοιχείο για να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι μια τέτοια συμφωνία- αν υπήρξε- ουδέποτε δέσμευσε κανέναν, ουδέποτε τέθηκε σε ισχύ.

Αυτοί είναι και οι λόγοι για τους οποίους οι Αμερικάνοι ποτέ δεν πήραν στα σοβαρά τους ισχυρισμούς του Τσόρτσιλ. Ο Α. Χάριμαν- Αμερικάνος πρεσβευτής στη Μόσχα στα χρόνια του πολέμου- σε μια συνέντευξή του στην επιθεώρηση «Encounter» στο τεύχος Νοεμβρίου του 1981, λέει συγκεκριμένα[7]: «Ποτέ δεν πήρα στα σοβαρά αυτή την υπόθεση και δεν νομίζω ότι ήταν σημαντική γιατί δεν επηρέασε το μέλλον. Ο Στάλιν, όπως ξέρουμε, το αγνόησε, αν και ο Τσόρτσιλ ισχυριζόταν πάντα ότι ο Στάλιν σεβάστηκε την ελληνική πλευρά της συνδιαλλαγής με την έννοια ότι η βοήθεια στους Έλληνες κομμουνιστές δόθηκε από τη Γιουγκοσλαβία, όχι από τη Ρωσία. Αυτή η λεγόμενη συμφωνία ήταν ένα από εκείνα τα θεαματικά μη-γεγονότα που αρέσει στους ιστορικούς να μαζεύουν και να διογκώνουν».

Στο επόμενο: Το περίφημο χαρτάκι του Τσόρτσιλ-Μοιράστηκε ο κόσμος τον Οκτώβρη του ’44; (Β)

Κείμενα – Επιμέλεια: Γιώργος Πετρόπουλος

ΠΗΓΗ: ergatikosagwnas.gr

[1] Ουιν. Τσόρτσιλ: "2ος Παγκόσμιος Πόλεμος- Απομνημονεύματα", εκδόσεις: Ελληνική Μορφωτική Εστία, μετάφραση Α. Σαμαράκη, τόμος ΣΤ, σελ. 290- 291

[2] Θ. Χατζή: Η Νικηφόρα Επανάσταση που χάθηκε, τόμος Δ' σελ. 26- 27

[3] Β. Μπερεζκόφ :«Ήμουν Διερμηνέας του Στάλιν», εκδόσεις Καστανιώτη, τόμος Β' σελ. 195,

[4] στο ίδιο, τόμος Α' σελ. 11

[5] «Αλληλογραφία Στάλιν- Τσόρτσιλ- Ρούσβελτ- Άτλυ- Τρούμαν», εκδόσεις Μέλισσα, 1957-1958, σελ. 153

[6] στο ίδιο, σελ. 154

[7] Θ. Χατζή, στο ίδιο, τόμος Δ' σελ. 28

Ο Εργατικός Αγώνας δημοσιεύει σήμερα το 11^ο μέρος της σειράς των ιστορικών δημοσιευμάτων στο Μεγάλο Δεκέμβρη με αφορμή την συμπλήρωση των 70 χρόνων από τότε. Στόχος μας είναι να δώσουμε όσο το δυνατό ολοκληρωμένα το ιστορικό γεγονός αλλά και να απαντήσουμε σε μια σειρά διαστρεβλώσεις της ιστορίας του εργατικού - λαϊκού και κομμουνιστικού κινήματος που δεν εμφανίστηκαν μόνο στο παρελθόν αλλά με διάφορους τρόπους επανέρχονται και σήμερα.

Οι βρετανο-σοβιετικές σχέσεις, το ΕΑΜικό κίνημα Αντίστασης και ο Δεκέμβρης (Β)

Στις 15 Απριλίου 1944 φτάνει στο Κάιρο ο Γ. Παπανδρέου. Στις 23 του μηνός οι Βρετανοί εξαναγκάζουν σε παραίτηση τον Βενιζέλο και την επομένη με δική τους προτροπή ο Βασιλιάς Γεώργιος χρήζει τον Παπανδρέου Πρωθυπουργό. Η επόμενη κίνηση των Άγγλων είναι να απαιτήσουν από την ΕΣΣΔ να υποστηρίξει την κυβέρνηση Παπανδρέου. Η ΕΣΣΔ αρνείται κατηγορηματικά. Στο τηλεγράφημα που ο Μολότοφ στέλνει στον Τσόρτσιλ, με ημερομηνία 28/4/1944, μεταξύ άλλων, αναφέρεται[1]: «Στην ελληνική κυβέρνηση έχουν γίνει νέες αλλαγές, που κάθε άλλο παρά δείχνουν ότι έχει σταθεροποιηθεί η κατάσταση ή ότι έχουν ληφθεί υπόψην οι νόμιμες διεκδικήσεις των ελλήνων, των αντιπροσώπων του ελληνικού εθνικού κινήματος. Από τα μηνύματά σας και από την ομιλία σας στη βουλή των κοινοτήτων, γίνεται φανερό, ότι η βρετανική κυβέρνηση ελέγχει κατά τον πλέον άμεσο τρόπο τις ελληνικές υποθέσεις και την ελληνική κυβέρνηση. Από την άλλη μεριά, καταλαβαίνετε, βεβαίως, ότι η σοβιετική κυβέρνηση δεν μπορεί να αποδεχτεί οποιαδήποτε ευθύνη για τις ελληνικές υποθέσεις ή για μέτρα που πήρε η Βρετανική κυβέρνηση».

Η Βρετανία απειλεί την ΕΣΣΔ με ρήξη σχέσεων

Οι διπλωματικές ζυμώσεις και τριβές ανάμεσα στις δύο χώρες γύρω από το ελληνικό συνεχίζονται αμείωτα τις επόμενες μέρες και ο Τσόρτσιλ βλέποντας τον κίνδυνο να δημιουργηθούν τετελεσμένα γεγονότα εις βάρος των μακροπρόθεσμων συμφερόντων της χώρας του στα Βαλκάνια και κυρίως σ' ότι αφορά στο ελληνικό ζήτημα δεν διστάζει να εξετάσει ανοικτά και το ενδεχόμενο της ρήξης με τη Σοβιετική Ένωση. Σε σημείωμα του προς τον Ήντεν, με ημερομηνία 4/5/1944, λέει[2]: «Παρακαλώ εξετάστε την περίπτωση ανακλήσεως του πρεσβευτή μας από τη Μόσχα για συνομιλίες. Τη στιγμή αυτή, θα δημιουργούσε ένα καλό χάσμα στις σχέσεις μας με τους Ρώσους. Ο Άβερελ Χάρριμαν[3] έχει ήδη φύγει για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Γνωστοποιήστε μου έπ’ αυτού τη γνώμη σας. Ο ίδιος δεν είμαι και τόσο βέβαιος, αλλά προφανώς πάμε για αναμέτρηση με τους Ρώσους λόγω των κομμουνιστικών συνωμοσιών τους στην Ιταλία, την Γιουγκοσλαβία και την Ελλάδα και δεν νομίζω ότι θα τους άρεσε πάρα πολύ να μην έχουν εκεί ούτε Βρετανό ούτε Αμερικάνο πρεσβευτή. Νομίζω ότι η στάση τους γίνεται καθημερινά και περισσότερο δύσκολη. Ελπίζω ότι θα συζητήσατε το θέμα με τον Χάρριμαν. Βρείτε μια ευκαιρία να με κατατοπίσετε σχετικώς».

Την ίδια μέρα με νέο μήνυμά του ο Τσόρτσιλ ζητά από τον Ήντεν να υποβάλει στο υπουργικό συμβούλιο ένα υπόμνημα «όπου θα εκτίθενται συνοπτικώς τα ζητήματα που χωρίζουν τη σοβιετική κυβέρνηση από εμάς και που αφορούν, την Ιταλία, τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία, τη Γιουγκοσλαβία και κυρίως την Ελλάδα». Και συνέχιζε: «Το πρόβλημα έχει γενικώς ως εξής: Θα δεχτούμε την κομουνιστικοποίηση των Βαλκανίων και ίσως της Ιταλίας;... Εάν αποφασίσωμε να αντισταθούμε στην διείσδυση και στην εισβολή του κομμουνισμού, πρέπει να επωφεληθούμε από την πρώτη ευνοϊκή ευκαιρία που θα μας προσέφερε η εξέλιξις των στρατιωτικών γεγονότων για να διατυπώσομε σαφώς την απόφασή μας. Είναι, εννοείται, απαραίτητο να συμβουλευτούμε προηγουμένως τις Ηνωμένες Πολιτείες.»[4].

Βέβαια η ρήξη με τον τρόπο που την αναφέρει παραπάνω ο Τσόρτσιλ δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ. Εντούτοις φαίνεται καθαρά πως αντιμετώπιζε η χώρα του την αντιχιτλερική συμμαχία- ιδιαίτερα δε τη συμμαχία με την ΕΣΣΔ- στις συνθήκες του πολέμου και μάλιστα στη φάση εκείνη που η πλάστιγγα έγερνε σε βάρος του φασισμού. Η απειλή για σπάσιμο της αντιχιτλερικής συμμαχίας με τη Σοβιετική Ένωση είναι καταφανέστατη από τα παραπάνω, όπως καταφανέστατη είναι και διαπίστωση ότι η συμμαχία αυτή δεν αναίρεσε ούτε για μια στιγμή τις ταξικές διαφορές μεταξύ των συμμάχων.

Παράλληλα με την προετοιμασία της ρήξης με την ΕΣΣΔ η Βρετανία συνεχίζει την πολιτική της άσκησης πιέσεων με σκοπό να αποσπάσει την σοβιετική συγκατάθεση που θα της αναγνωρίζει την πρωτοκαθεδρία στις ελληνικές υποθέσεις. Συνδέει μάλιστα την Ελλάδα με την Ρουμάνία και προσπαθεί να πετύχει τον στόχο της «προσφέροντας» στην ΕΣΣΔ τη συγκατάθεση της να έχει τον πρώτο λόγο στις ρουμανικές υποθέσεις. Φυσικά ούτε λόγος δεν μπορεί να γίνεται για σύγκριση της Ελλάδας με την Ρουμανία. Η πρώτη ήταν κατεκτημένη χώρα με ισχυρό αντάρτικο κίνημα που το καθοδηγούσε το ΚΚΕ και η δεύτερη, χώρα που συμμετείχε στον πόλεμο στο πλευρό του άξονα.

Στις 5 Μαΐου του 1944 ο Βρετανός υπουργός εξωτερικών Α. Ήντεν καλεί τον σοβιετικό πρεσβευτή στο Λονδίνο Γκούσιεφ και του τονίζει: «Η Ελλάδα είναι δικό μας θέατρο στρατιωτικών επιχειρήσεων και ως εκ τούτου πιστεύαμε ότι έχουμε το δικαίωμα να ζητήσουμε τη σοβιετική βοήθεια για την πολιτική μας εκεί όπως εμείς τη δώσαμε προς τους ρώσους στη Ρουμανία»[5].

Ο Γκούσιεφ απαντά εκ μέρους της σοβιετικής κυβέρνησης στις 18 Μαΐου προβάλλοντας την απαίτηση στο διακανονισμό που ζητάει η Βρετανία- να έχει τον πρώτο λόγο όσον αφορά τις στρατιωτικές δραστηριότητες στην Ελλάδα και η ΕΣΣΔ αντίστοιχα στη Ρουμανία- πρέπει να υπάρχει και η σύμφωνη γνώμη των ΗΠΑ[6]. Μ' αυτό τον τρόπο η σοβιετική διπλωματία απέφυγε οποιαδήποτε δέσμευση και ταυτόχρονα πήρε παράταση χρόνου που της χρειαζόταν. Η θέση της ήταν δύσκολη. Αντιλαμβανόταν που το πήγαιναν οι Άγγλοι αλλά απ' όποια πλευρά κι αν εξεταστεί το θέμα δεν ήταν εύκολο σε συνθήκες πολέμου να αρνηθεί ένα στρατιωτικό διακανονισμό με τη σύμμαχό της. Επίσης, εμπλέκοντας στην υπόθεση και τις ΗΠΑ, η Σοβιετική Ένωση επιδίωκε να εκμεταλλευτεί τις Αμερικανοβρετανικές αντιθέσεις και να παραλύσει ή να αδυνατίσει τα βρετανικά σχέδια.                    

Η ΕΣΣΔ, η Βρετανία και η Ελλάδα μετά το Λίβανο

Όλα όσα αναφέραμε μέχρι αυτό το σημείο αφορούν στην πολιτική της Σοβιετικής Ένωσης και της Μεγάλης Βρετανίας για την Ελλάδα, πριν τη διάσκεψη του Λιβάνου και την υπογραφή του περιβόητου συμβολαίου ανάμεσα στον αστικό πολιτικό κόσμο και το ΕΑΜικό κίνημα αντίστασης. Ας δούμε όμως πως ακριβώς εξελίχθηκε το θέμα μετά το Λίβανο καθώς οι βρετανοί- όπως προαναφέραμε- έχουν προτείνει την πρωτοβουλία των κινήσεων στη Ρουμανία να την έχει η ΕΣΣΔ και στην Ελλάδα να την έχουν αυτοί ενώ οι σοβιετικοί ζήτησαν να υπάρξει διατυπωμένη άποψη για το ζήτημα και από τις ΗΠΑ .

Στις 19 του Ιουνίου του 1944 ο Ήντεν με γράμμα του στον σοβιετικό πρεσβευτή Γκούσιεφ πληροφορεί τη σοβιετική κυβέρνηση: «Συμβουλευθήκαμε την κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών και αυτή συμφώνησε με τον προτεινόμενο διακανονισμό. Όμως αισθάνονται κάποια ανησυχία, μήπως επεκταθεί πέρα από τις παρούσες συνθήκες για τις οποίες έχει προταθεί και θα οδηγήσει στη διαίρεση των βαλκανικών χωρών σε σφαίρες επιρροής. Εμείς από την πλευρά μας είχαμε πάντα ως σκοπό ότι η συμφωνία θα εφαρμοστεί μόνο στις πολεμικές συνθήκες και δεν πρέπει να θίξει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις που κάθε μια από τις τρεις κυβερνήσεις μας θα έχει να ασκήσει κατά τον ειρηνικό διακανονισμό και μετά σχετικά με όλη την Ευρώπη. Με σκοπό να διαφυλάξουμε τη συμφωνία από κάθε κίνδυνο να επεκταθεί πέραν από το σκοπό για τον οποίο έχει αποφασιστεί, προτείναμε στην κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών, και αυτή συμφώνησε, ότι πρέπει να δοθεί μια τρίμηνη δοκιμαστική περίοδος μετά την οποία το θέμα θα επανεξεταστεί από τις τρεις κυβερνήσεις μας. Εν τούτοις ελπίζω η Σοβιετική κυβέρνηση θα συμφωνήσει να τεθεί σε ισχύ ο διακανονισμός πάνω σ' αυτή τη βάση».

Η ΕΣΣΔ απορρίπτει τη νέα βρετανική πρόταση. Στις 30 Ιουνίου ο Γκούσιεφ δίνει στον Ήντεν της εξής απάντηση εκ μέρους της κυβέρνησής του: «Δεδομένου ότι με πληροφορήσατε τώρα πως σε σχέση με τον ηγετικό ρόλο της ΕΣΣΔ στις ρουμάνικες υποθέσεις και της Μ. Βρετανίας στις ελληνικές υποθέσεις, οι κυβερνήσεις των ΗΠΑ και της Βρετανίας ξεκινούν από τη βάση ότι η βρετανική πρόταση πρέπει να αναφέρεται στις πολεμικές συνθήκες και ότι η κυβέρνηση των ΗΠΑ εκφράζει ορισμένες αμφιβολίες μήπως ο διακανονισμός επεκταθεί πέρα από τις παρούσες συνθήκες και οδηγήσει σ' ένα διαχωρισμό των Βαλκανίων σε σφαίρες επιρροής και ότι προτείνεται να ισχύσει για μια δοκιμαστική περίοδο, η Σοβιετική κυβέρνηση το θεωρεί αναγκαίο να μελετήσει αυτό το ζήτημα προσεκτικότερα. Επιβάλλεται να πράξει έτσι ώστε να εξακριβώσει αν η πραγματοποίηση μιας τέτοιας πρότασης θα εισάγει κάποιο νέο στοιχείο στη ντε φάκτο κατάσταση που έχει δημιουργηθεί. Η Σοβιετική κυβέρνηση θεωρεί ακόμα ότι θα ήταν χρήσιμο να έλθει σε απευθείας επαφή με την κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών με σκοπό να πληροφορηθεί πιο λεπτομερώς για τη στάση της πάνω σ' αυτό το θέμα»[7].

Η Αγγλία θα συνεχίσει να πιέζει την ΕΣΣΔ. Στις 11 Ιουλίου ο Τσόρτσιλ απευθύνεται στον ίδιο τον Στάλιν για το θέμα. Ο Στάλιν απαντά 4 μέρες μετά, στις 15 του ίδιου μήνα, παραπέμποντας τον βρετανό πρωθυπουργό στην θέση που ανέπτυξε ο Γκούσιεφ με το πιο πάνω μήνυμά του στον Ήντεν[8].

Παράλληλα η Σοβιετική Ένωση με μνημόνιο του πρεσβευτή της στις ΗΠΑ Α. Γρομύκο απευθύνεται στο Αμερικάνικο υπουργείο εξωτερικών, την 1η Ιούλη του 1944, και ζητά απευθείας την γνώμη της κυβέρνησης των Ηνωμένων Πολιτειών πάνω στο θέμα. Οι αμερικάνοι απαντούν στις 15 Ιουλίου επιβεβαιώνοντας την ακρίβεια των όσων ο Ήντεν αναφέρει στο παραπάνω γράμμα του στο Σοβιετικό πρεσβευτή στην Μ. Βρετανία. Όμως η ΕΣΣΔ- και μετά απ' αυτό- δεν θα δώσει πράσινο φως στους Άγγλους ώστε να τεθεί σε ισχύ ο διακανονισμός που ζητούσαν.

Ο βρετανοσοβιετικός συμβιβασμός στις ελληνικές υποθέσεις

Τη συγκατάθεσή της στους Βρετανούς, να έχουν τον πρώτο λόγο στις στρατιωτικές επιχειρήσεις στην Ελλάδα, η Σοβιετική Ένωση θα τη δώσει στις 23 Σεπτέμβρη του 1944. Αλλά μέχρι τότε τι είχε συμβεί; Ας το δούμε αναλυτικότερα

α) Στις 16 Αυγούστου του 1944 ο Τσόρτσιλ με τηλεγράφημά του στον Ρούσβελτ ζητά να ετοιμαστούν από κοινού για την αποστολή μιας βρετανικής δύναμης 10.000 ανδρών στην Ελλάδα ούτως ώστε με την αποχώρηση των γερμανών να μην κυριαρχήσει το ΕΑΜ. «Δεν πιστεύω ότι θα σας άρεσε- λέει ο Τσόρτσιλ στον Ρούσβελτ- περισσότερο απ' όσο αρέσει σε μένα η προοπτική να κυριαρχήσει εκεί το χάος, να γίνουν οδομαχίες ή να εγκαθιδρυθεί μια τυραννική κομμουνιστική κυβέρνηση»[9]. Ο Ρούσβελτ απαντάει στις 26 Αυγούστου λέγοντας[10]: «Δεν έχω αντίρρηση να κάνετε προετοιμασίες για να έχετε σε ετοιμότητα μια επαρκή βρετανική δύναμη για να διατηρήσει την τάξη στην Ελλάδα όταν εκκενώσουν αυτή τη χώρα οι γερμανικές δυνάμεις. Δεν υπάρχει επίσης αντίρρηση να χρησιμοποιηθούν από τον στρατηγό Ουίλσον τα διαθέσιμα αμερικάνικα μεταγωγικά αεροπλάνα που μπορούν να εξοικονομηθούν από άλλες επιχειρήσεις».

Η συμφωνία αυτή Βρετανίας- ΗΠΑ για επέμβαση στην Ελλάδα επιβεβαιώθηκε και στη συνάντηση Τσόρτσιλ- Ρούσβελτ που έγινε στο διάστημα από 11 ως 19 Σεπτέμβρη του 1944 στο Κεμπέκ του Καναδά.

β) Στις 2 Σεπτέμβρη του 1944 ορκίστηκαν οι υπουργοί του ΕΑΜ, της ΠΕΕΑ και του ΚΚΕ στην κυβέρνηση Παπανδρέου. Την ίδια μέρα ο αρχιστράτηγος των συμμαχικών δυνάμεων της Μεσογείου στρατηγός Ουίλσον διόρισε τον Σκόμπυ διοικητή των χερσαίων δυνάμεων στην Ελλάδα και τον αμερικάνο στρατηγό Πέρσυ Σάντλερ αναπληρωτή διοικητή για τη βοήθεια και τις επανορθώσεις. Στις 4 Σεπτεμβρίου έγινε υπουργικό συμβούλιο με την συμμετοχή των υπουργών του ΕΑΜικού κινήματος και αποφασίσθηκε ομόφωνα η κυβέρνηση να απευθύνει μήνυμα προς τον ελληνικό λαό στο οποίο, μεταξύ άλλων λεγόταν: «Πολιτικόν πρόγραμμα της κυβερνήσεως αποτελεί το Εθνικόν Συμβόλαιον του Λιβάνου»[11]. Η πλάστιγγα, λοιπόν, από κάθε άποψη έχει γείρει προς την μεριά της Βρετανίας, γεγονός που η ΕΣΣΔ δεν μπορούσε να μην το λαμβάνει υπόψην της.

γ) Τον Σεπτέμβρη του 1944 ο Σοβιετικός στρατός βρισκόταν κοντά στα εληνοβουλγαρικά σύνορα και εξεταζόταν η περίπτωση να μπει σε ελληνικό έδαφος. Η Βρετανία θορυβείται και αποφασίζει να δράσει δυναμικά. Δίνονται οι σχετικές εντολές στον πρεσβευτή της στη Μόσχα και αυτός παραδίδει στις 22 Σεπτεμβρίου στον Βυσίνσκι μνημόνιο της βρετανικής κυβέρνησης προς τη σοβιετική. Στο μνημόνιο, μεταξύ άλλων, αναφέρεται[12]: «Δεδομένου ότι η Ελλάδα ήταν και είναι στη σφαίρα των βρετανικών στρατιωτικών επιχειρήσεων, η κυβέρνηση της Αυτού Μεγαλειότητας υποθέτει ότι η Σοβιετική Ένωση δεν σκοπεύει να στείλει δυνάμεις στην Ελλάδα. Αν όμως οι περιστάσεις, οποιαδήποτε στιγμή, το απαιτήσουν η κυβέρνηση της Αυτού Μεγαλειότητας το θεωρεί πολύ σημαντικό ότι τα σχέδια της Σοβιετικής κυβέρνησης θα πρέπει να συντονιστούν με τα δικά της». Το μήνυμα είναι καθαρό: Η Ελλάδα είναι δικιά μας υπόθεση γι' αυτό μην τολμήσετε και μπείτε μέσα.

Κάτω από αυτές τις συνθήκες η ΕΣΣΔ- ευρισκόμενη προ τετελεσμένων γεγονότων και με καθοριστική την ευθύνη γι' αυτό του ΕΑΜικού κινήματος- δέχεται να μην στείλει στρατεύματα στην Ελλάδα και εγκρίνει την αποστολή των βρετανικών στρατευμάτων στον ελληνικό χώρο.

Υπάρχει όμως και μιαν άλλη πλευρά που καθόρισε αυτή τη στάση της ΕΣΣΔ. Για την σοβιετική κυβέρνηση- αν εξετάσουμε το θέμα με όρους στρατιωτικούς αλλά και με όρους της διεθνούς ταξικής πάλης- είχε μεγάλη σημασία η ταχύτητα με την οποία θα επέλαυνε στην Ευρώπη ο κόκκινος στρατός. Μην ξεχνάμε ότι το ποιος θα έφτανε πρώτος στο Βερολίνο αλλά και το τι εδάφη θα απελευθέρωνε στην πορεία δεν ήταν απλό πολεμικό ζήτημα αλλά και ταυτόχρονα ταξικό - πολιτικό. Επομένως μια είσοδος των σοβιετικών στρατευμάτων στην Ελλάδα σήμαινε αναμφισβήτητα καθυστέρηση και φυσικά, όπως αποδεικνύουν τα στοιχεία, εμπλοκή στην αντιχιτλερική συμμαχία με σοβαρές επιπτώσεις. Εξαναγκασμένη λοιπόν από τα πράγματα (τη συμφωνία ΗΠΑ- Βρετανίας και τα λάθη του ΕΑΜικού κινήματος) η Σοβιετική κυβέρνηση δεν μπορούσε να πράξει αλλιώς. Επίσης ήταν υποχρεωμένη τώρα να επιδιώξει την όσο το δυνατόν γρήγορη εμφάνιση των βρετανικών στρατευμάτων σε ελληνικό έδαφος. Και τούτο για τους εξής λόγους: Η είσοδος του κόκκινου στρατού στα Βαλκάνια ανάγκαζε τις γερμανικές δυνάμεις να εγκαταλείψουν την Ελλάδα για να μην αποκοπούν από τις υπόλοιπες δυνάμεις τους στις βαλκανικές χώρες και στην Ευρώπη, γεγονός που θα σήμαινε την μοιραία εξόντωσή τους. Μια αποχώρηση όμως των Γερμανών από το ελληνικό έδαφος σήμαινε προβλήματα για τον κόκκινο στρατό που θα έβρισκε αυτές τις δυνάμεις μπροστά του και συνεπώς σθεναρότερη αντίσταση στην επέλασή του προς την Ευρώπη. Έτσι εφόσον δεν μπορούσε να αποτραπεί η βρετανική επέμβαση στην Ελλάδα, ήταν προς το συμφέρον του κόκκινου στρατού αυτή να γίνει το συντομότερο ώστε να χτυπηθούν ουσιαστικά και αποφασιστικά οι γερμανικές δυνάμεις. Φυσικά η Βρετανία που αντιλαμβανόταν την ουσία των πραγμάτων πραγματοποίησε την απόβαση στη χώρα μας όταν οι Γερμανοί άρχισαν να αποχωρούν και δεν έκανε τίποτα για να τους χτυπήσει. Έφτασε μάλιστα στο σημείο να έρθει σε συμφωνία με τον Χίτλερ για την ανεμπόδιστη αποχώρηση των Γερμανικών δυνάμεων από το ελληνικό έδαφος[13]. Όμως γι' αυτό δεν μπορεί να ζητήσει κανείς ευθύνες από την η ΕΣΣΔ.

Στο επόμενο: Μοίρασαν τον κόσμο Στάλιν και Τσόρτσιλ; Η αλήθεια για την συνάντηση στη Μόσχα τον Οκτώβρη του ‘44

Κείμενα – Επιμέλεια: Γιώργος Πετρόπουλος

ΠΗΓΗ:ergatikosagwnas.gr

[1] Γ. Ανδρικόπουλου: "1944 Κρίσιμη Χρονιά- 300 ανέκδοτα έγγραφα από το προσωπικό αρχείο του Ουίνστον Τσόρτσιλ για την Ελλάδα", εκδόσεις ΔΙΟΓΕΝΗΣ, τόμος Α’ σελ. 124.

[2] Γ. Ανδρικόπουλου: στο ίδιο, τόμος Α', σελ. 143

[3] Πρόκειται για τον Αμερικανό πρεσβευτής στη Μόσχα

[4] Ουιν. Τσόρτσιλ: "2ος Παγκόσμιος Πόλεμος- Απομνημονεύματα", εκδόσεις: Ελληνική Μορφωτική Εστία,, μετάφραση Α. Σαμαράκη, τόμος ΣΤ, σελ. 173-174

[5] Φ. Οικονομίδη: "Οι Προστάτες", εκδόσεις ΟΡΦΕΑΣ, σελ. 95-96.

[6] Φ. Οικονομίδη, στο ίδιο, σελ. 130 και 174. Επίσης, Γ. Ανδρικόπουλου, στο ίδιο, τόμος Α' σελ. 177

[7] Φ. Οικονομίδη, στο ίδιο, σελ. 172-173

[8] Αλληλογραφία του Στάλιν με τους Τσόρτσιλ, Ρούσβελτ, Άτλυ, Τρούμαν, Εκδόσεις ΜΕΛΙΣΣΑ 1957-1958, σελ. 281 και 284

[9] Γ. Ανδρικόπουλου, στο ίδιο, τόμος Β' σελ. 48-49

[10] στο ίδιο, σελ. 68

[11] Φ. Οικονομίδη, στο ίδιο, σελ. 257 και «Λευκή Βίβλος ΕΑΜ», σελ 9

[12] Φ. Οικονομίδη, στο ίδιο, σελ. 252- 253

[13] Β. Μαθιόπουλου: «Η Ελληνική Αντίσταση 1941- 1944 και οι Σύμμαχοι», εκδόσεις Παπαζήση, σελ. 51- 52

Ο Εργατικός Αγώνας δημοσιεύει σήμερα το 10^ο μέρος της σειράς των ιστορικών δημοσιευμάτων στο Μεγάλο Δεκέμβρη με αφορμή την συμπλήρωση των 70 χρόνων από τότε. Στόχος μας είναι να δώσουμε όσο το δυνατό ολοκληρωμένα το ιστορικό γεγονός αλλά και να απαντήσουμε σε μια σειρά διαστρεβλώσεις της ιστορίας του εργατικού - λαϊκού και κομμουνιστικού κινήματος που δεν εμφανίστηκαν μόνο στο παρελθόν αλλά με διάφορους τρόπους επανέρχονται και σήμερα.

Οι βρετανο-σοβιετικές σχέσεις, το ΕΑΜικό κίνημα Αντίστασης και ο Δεκέμβρης (Α)

Όσα διαδραματίστηκαν στην Ελλάδα στα χρόνια της κατοχής και του Δεκέμβρη του ’44 επηρεάζονται έμμεσα ή άμεσα αλλά πάντως ουσιαστικά- και σε ορισμένες περιπτώσεις αποφασιστικά- από τη δράση και τις σχέσεις των μεγάλων δυνάμεων της εποχής. Χωρίς την εξέταση αυτού του διεθνούς πλαισίου μέσα στο οποίο εξελίσσεται το ελληνικό ζήτημα είναι αδύνατο να προσεγγίσουμε ολοκληρωμένα το ιστορικό γεγονός που μας απασχολεί. Απ’ όσα έχουμε πει άλλωστε αυτό φαίνεται καθώς τον Δεκέμβρη του ’44 είχαμε αγγλική στρατιωτική επέμβαση στις ελληνικές υποθέσεις, δηλαδή την επέμβαση μιας εκ των τριών μεγάλων δυνάμεων της αντιχιτλερικής συμμαχίας και μάλιστα της ισχυρότερης, τότε, σε ολόκληρο τον καπιταλιστικό κόσμο.

Από την αντιχιτλερική συμμαχία, δύο είναι οι δυνάμεις που μπορούν ή επηρεάζουν άμεσα τα ελληνικά πράγματα. Η μία είναι η Μεγάλη Βρετανία ως βασική ιμπεριαλιστική δύναμη της εποχής με ισχυρά συμφέροντα τόσο στη χώρα και στην ευρύτερη περιοχή, στο άρμα της οποίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένος και εξαρτημένος ο ελληνικός καπιταλισμός από ιδρύσεως του νεοελληνικού κράτους. Η άλλη είναι η Σοβιετική Ένωση, το προπύργιο της Σοσιαλιστικής Επανάστασης σε ολόκληρο τον κόσμο. Σ’ αυτήν προσβλέπει κι απ’ αυτή εμπνέεται το εργατικό κίνημα ολόκληρου του πλανήτη. Πόσο μάλλον το ΕΑΜικό κίνημα αντίστασης που συγκροτήθηκε από αριστερές δυνάμεις και είχε ως ραχοκοκαλιά και καθοδηγητικό του νου το ΚΚΕ. Ο ρόλος των ΗΠΑ εκείνη την εποχή ήταν έμμεσος και σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε να είναι καθοριστικός για τις ελληνικές υποθέσεις.

Οι σχέσεις Μ. Βρετανίας - ΕΣΣΔ και η κυβέρνηση Τσουδερού.

Μέχρι τα τέλη του 1943 το ελληνικό ζήτημα δεν είχε απασχολήσει τις Σοβιετοβρετανικές σχέσεις. Όμως από τον Δεκέμβρη αυτού του χρόνου η κατάσταση άλλαξε ριζικά. Ο ΕΛΑΣ αναπτύσσεται ραγδαία και οι προσπάθειες των Άγγλων να τον διαλύσουν ή να τον περιορίσουν χρησιμοποιώντας συντηρητικές αντιστασιακές οργανώσεις (ΕΔΕΣ, Ψαρρός κ.ά.), αποτυγχάνουν. Έτσι, απ’ αφορμή τις ένοπλες συγκρούσεις ανάμεσα στον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ- και την αδυναμία του τελευταίου να επιτύχει τους σκοπούς του σε βάρος του ΕΑΜικού κινήματος- οι Εγγλέζοι χρησιμοποιούν την κυβέρνηση Τσουδερού από το Κάιρο, στην οποία αναθέτουν να παίξει το ρόλο του συμφιλιωτή. Στην πραγματικότητα βλέπουν ότι πέραν του στρατιωτικού τομέα κινδυνεύουν να χάσουν και την πολιτική πρωτοβουλία στα ελληνικά πράγματα και για το λόγο αυτό κάνουν ότι είναι δυνατό ώστε η κυβέρνηση του Καΐρου να αναγνωριστεί ως η πολιτική ηγεσία της κατεχόμενης Ελλάδας.

Είναι η εποχή που στην κατεχόμενη Ελλάδα, με πρωτοβουλία του ΕΑΜ γίνεται μια κολοσσιαία προσπάθεια να σχηματιστεί κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας για την καθοδήγηση του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα. Συγκεκριμένα τον Δεκέμβρη του ’43 το ΕΑΜ προχώρησε- χωρίς να βρει ανταπόκριση- σε μια γενναία έκκληση για ενότητα καλώντας με απόφαση της ΚΕ του «όλα τα πολιτικά κόμματα, που ειλικρινά αγωνίζονται για τη λευτεριά και τις ελευθερίες του λαού να συνεννοηθούν πάνω στη βάση να σχηματιστεί εδώ στην Ελλάδα από τώρα Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, που θα αναλάβει και την ενιαία διεξαγωγή του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα και την ομαλή λύση του Πολιτειακού ζητήματος, σύμφωνα με τη λαϊκή θέληση»[1].

Ταυτόχρονα με την ενεργοποίηση, από μέρους της Μ. Βρετανίας της κυβέρνησης Τσουδερού, η ΕΣΣΔ δέχεται έντονες πιέσεις από την αγγλική διπλωματία να αναγνωρίσει την αστική κυβέρνηση Τσουδερού, που εδρεύει στο Κάιρο, ως τον μοναδικό πολιτικό- κυβερνητικό εκπρόσωπο της Ελλάδας. Η ΕΣΣΔ φυσικά δεν ενδίδει προβάλλοντας στην Βρετανία τη διπλωματική δικαιολογία πως δεν γνωρίζει πολλά πράγματα γύρω από τις ελληνικές υποθέσεις, πράγμα που σε μεγάλο βαθμό ήταν αληθινό αφού επαφή, τότε, με το ΚΚΕ και το ΕΑΜικό κίνημα δεν υπήρχε ούτε έμμεσα ούτε άμεσα.

Στις 21/12/1943 ο Τσουδερός, με προτροπή της Βρετανίας, απηύθυνε ραδιοφωνικό μήνυμα «Προς τον ελληνικό λαό» στο οποίο μεταξύ άλλων έλεγε[2]: «Καλούμεν πάντας τους αντάρτας εν ονόματι της πατρίδος εις συμφιλίωση. Καμμία διαφορά δεν πρέπει δεν πρέπει να σας χωρίζη. Αν χρειάζεται προς τούτο, να παραμερίσετε από το μέσον ωρισμένα ύποπτα άτομα, που αρέσκονται εις την λαίλαπα αυτήν, σαν τους λύκους που χαίρονται εις την ανεμοζάλην, διότι περιμένουν απ’ αυτήν προσωπικά οφέλη ή επιδιώκουν αθέμιτους σκοπούς, μη διστάσετε να θέσετε κατά μέρος τα ολίγα αυτά πρόσωπα». Στο ίδιο μήνυμα ο Τσουδερός αφήνει σαφέστατα να εννοηθεί ότι στην «συμφιλιωτική» του πρωτοβουλία έχει τη στήριξη των συμμάχων, δηλαδή της Αγγλίας των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ, κάτι που φυσικά δεν ίσχυε για την τελευταία. «Εις την προσπάθειά μου αυτήν- έλεγε Τσουδερός[3]- γνωρίζω ότι έχω την επιδοκιμασίαν και την ενίσχυσιν των Συμμάχων μας, οι οποίοι ενδιαφέρονται ζωτικώς δια την Ελληνικήν ενότητα, που δύναται τόσον πολύ να βοηθήση τον κοινόν αγώνα, και οι οποίοι βλέπουν με ιδιαιτέραν συμπάθειαν προς εκείνους που θ’ αναλάβουν την πρωτοβουλίαν της συνδιαλλαγής».

Στις 31/12/1943 ο Τσουδερός απηύθυνε νέο ραδιοφωνικό μήνυμα, αυτή τη φορά «προς τους αντάρτες», αφήνοντας αιχμές κατά του ΕΑΜ ότι ήθελε, τάχα, να εξασφαλίσει «δια του μονοπωλίου του αγώνος το μονοπώλιον της εξουσίας» κ.ο.κ. Επίσης, διάβασε και μηνύματα υποστήριξης προς την κυβέρνησή του από τους υπουργούς εξωτερικών της Αγγλίας και των ΗΠΑ[4].

Την επομένη, 1/1/1944 η ΕΣΣΔ προχωρεί σε ξεχωριστή δήλωση για το ελληνικό ζήτημα, που μεταδίδεται από το ραδιοσταθμό της Μόσχας. Η δήλωση έλεγε[5]: «Δεδομένου ότι η Βρετανική κυβέρνηση θεωρεί ότι η συμφιλίωση ανάμεσα στις αντίπαλες αντάρτικες δυνάμεις στην Ελλάδα είναι δυνατή την παρούσα στιγμή, η Σοβιετική κυβέρνηση το θεωρεί σκόπιμο να υποστηρίξει την εγκαθίδρυση ενός ενωμένου μετώπου όλων των παρτιζάνικών οργανώσεων στην Ελλάδα με σκοπό το δυνάμωμα της πάλης ενάντια στους Γερμανούς εισβολείς». Από την δήλωση αυτή φαίνεται καθαρά πως η Σοβιετική Ένωση ακολουθεί δικιά της ξεχωριστή πολιτική στο ελληνικό ζήτημα και σ΄ ότι αφορά τη συμφιλίωση μεταξύ των ελληνικών ανταρτικών δυνάμεων αποσαφηνίζει πλήρως πως υποστηρίζει το κοινό τους μέτωπο κατά των Γερμανών, εφόσον ανταποκρίνεται στην αλήθεια η θέση της Βρετανίας ότι αυτό είναι δυνατόν. Μ' άλλα λόγια η ευθύνη για την πραγματοποίησή του εν λόγω μετώπου αφήνεται πλήρως στις ελληνικές ανταρτικές δυνάμεις και στην προκειμένη περίπτωση στο ΕΑΜ- ΕΛΑΣ που ήταν η μόνη δύναμη που θα μπορούσε να επηρεαστεί από μια σοβιετική έκκληση.

Οι Άγγλοι αντιλαμβάνονται την ουσία της σοβιετικής δήλωσης και βάζουν την κυβέρνηση Τσουδερού να την μεταδώσει λογοκριμένη. Έτσι εκείνο που μεταδίδεται από τη δήλωση είναι το εξής[6]: «Η Σοβιετική κυβέρνησις θεωρεί σκόπιμον όπως υποστηρίξη την ίδρυσιν ηνωμένου μετώπου οπαδών των εν Ελλάδι ομάδων ανταρτών προς ενίσχυσιν του αγώνος κατά των Γερμανών εισβολέων».

Οι σχέσεις Μ. Βρετανίας - ΕΣΣΔ και η Κυβέρνηση του Βουνού

Το ελληνικό ζήτημα συνεχίζει να αποτελεί σημείο τριβής στις Σοβιετοβρετανικές σχέσεις και το 1944, ιδιαίτερα δε μετά την συγκρότηση της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ) και την εκδήλωση του κινήματος της Μέσης Ανατολής. Ας δούμε όμως το ζήτημα αναλυτικότερα.

Με την συγκρότησή της, η ΠΕΕΑ απευθύνει μήνυμα στην Γιουγκοσλάβικη ΠΕΕΑ ζητώντας μεταξύ άλλων συντονισμό των προσπαθειών στον κοινό αγώνα. Ο Τίτο απαντά με τηλεγράφημα που φέρει ημερομηνία 30/3/1944, στο οποίο λέει[7]: «Εξ ονόματος της Γιουγκοσλάβικης Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης δηλώνω ότι δέχομαι με ευχαρίστηση κάθε συνεργασία με σας σ' αυτό τον μεγάλο πόλεμο απελευθέρωσης των λαών της Γιουγκοσλαβίας και της Ελλάδας. Υπολογίζετε στην πλήρη μας υποστήριξη που μπορούμε να σας δώσουμε αυτή τη στιγμή. Τα βάσανα των λαών μας και οι σκοποί του αγώνα μας είναι ίδια.

Ας ευχηθούμε ότι η αδελφοσύνη στα όπλα θα φέρει την ευτυχία στους λαούς των χωρών μας που υφίστανται τα ίδια δεινά.». Τον Ιούνη του 1944 στέλνεται μόνιμος αντιπρόσωπος της ΠΕΕΑ στην Γιουγκοσλάβικη ΠΕΕΑ ο Α. Τζήμας- Σαμαρινιώτης.

Υποστήριξη στην ΠΕΕΑ εκφράζει ανοικτά και η ΕΣΣΔ ενώ μέσω του ραδιοσταθμού της Μόσχας εκθειάζεται η συμφωνία με τη Γιουγκοσλαβική ΠΕΕΑ, δηλαδή η ανταλλαγή των παραπάνω τηλεγραφημάτων. Στο πρώτο φύλλο του «Ριζοσπάστη- Έκδοση Αθήνας» της κατοχής, γράφονται τα εξής σημαντικά στοιχεία[8]: «Με λόγια συγκίνησης και θαυμασμού η Μόσχα στην εκπομπή της 7/5 περιέγραψε τα δεινά του ελληνικού λαού κάτω απ’ την κατοχή. Τις ληστείες, την πείνα, τις ομαδικές εκτελέσεις και φυλακίσεις. ‘‘Κι όμως, είπε, ο ελληνικός λαός δεν λυγίζει, δεν γίνεται δούλος των φασιστών. Ο σκληρός του αγώνας είναι υπέροχος σε ηρωισμό και αυτοθυσία. Εργάτες, υπάλληλοι, βιοπαλαιστές απεργούν παρά την τρομοκρατία και τους τουφεκισμούς. Όλο και πιο πλατειά στρώματα του ελληνικού λαού μπαίνουν στον αγώνα. Τα σαμποτάζ των ανταρτών πολλαπλασιάζονται… Μετά την ίδρυση της ΠΕΕΑ και την ανταλλαγή αντιπροσώπων με την Γιουγκοσλαβική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης του Τίτο ο αγώνας των ελλήνων πατριωτών θα δυναμώσει. Οι Έλληνες πατριώτες πιστοί στις παραδόσεις τους και εμπνευσμένοι απ’ τις νίκες του Κόκκινου Στρατού συμβάλλουν σήμερα με όλες τις δυνάμεις τους για τη λευτεριά, την τιμή, την ανεξαρτησία της πατρίδας τους».

Αλλά και ένα μήνα μετά την υπογραφή της συμφωνίας του Λιβάνου η ΕΣΣΔ συνεχίζει να στηρίζει την ΠΕΕΑ. Στο Ριζοσπάστη, 21 Ιούνη 1944, αναφέρεται ότι ο Ραδιοφωνικός Σταθμός της Μόσχας στην εκπομπή του στις 16 του ιδίου μήνα, στις 9 το βράδυ, μεταξύ άλλων, μετέδωσε και τα εξής[9]: «Επιβάλλεται σ’ όλους τους έλληνες η ενότητα και η συσπείρωση γύρω απ’ την Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης που θα συντελέσει στο δυνάμωμα του αγώνα και της αντίστασης του ελληνικού λαού ενάντια στον εισβολέα και θα οδηγήσει στη νίκη». Επίσης στις 5 Ιούλη του 1944 ο «Ριζοσπάστης- Έκδοση Αθήνας» γράφει ότι το πρακτορείο ΤΑΣ μετέδωσε πως «Η ΠΕΕΑ δείχνει τον δρόμο της ενότητας στην πάλη»[10].

Τον Μάρτη του 1944 που συγκροτείται η ΠΕΕΑ ο Σοβιετικός στρατός βρίσκεται κοντά στα ρουμάνικα σύνορα, δηλαδή ουσιαστικά βάζει πόδι στα Βαλκάνια (μπήκε στη Ρουμανία στις 27 Μάρτη). Αυτό το γεγονός ανησυχεί έντονα την Μ. Βρετανία που νιώθει το έδαφος να χάνεται κάτω από τα πόδια της και ν' απειλούνται τα μελλοντικά της σχέδια στα Βαλκάνια, αφού έχει μπροστά στα εξής νέα δεδομένα: α) Ο Σοβιετικός στρατός βρίσκεται στη Βαλκανική, β) Στα ελληνικά βουνά έχει συγκροτηθεί η ΠΕΕΑ, γ) Διαπιστώνεται κινητικότητα και συνεργασία μεταξύ της ΠΕΕΑ και της αντίστοιχης γιουγκοσλαβικής κυβέρνησης των βουνών.

Όξυνση των βρετανοσοβιετικών σχέσεων: Το κίνημα της Μέσης Ανατολής

Στο άσχημο αυτό σκηνικό για τα βρετανικά συμφέροντα προστίθεται κι ένα ακόμη αρνητικό γεγονός. Στις 31/3/1944 εκδηλώνεται το κίνημα της Μέσης Ανατολής. Έτσι τώρα οι Άγγλοι κατανοούν ότι δεν μπορούν να ελπίζουν στην χρησιμοποίηση αυτών των στρατιωτικών δυνάμεων μελλοντικά στην Ελλάδα εναντίον του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ. Αποφασίζουν, λοιπόν, να παρέμβουν άμεσα και αποτελεσματικά στις εξελίξεις. Έτσι: προχωρούν στην κατάπνιξη του κινήματος της Μ. Ανατολής. Επίσης ξηλώνουν τον Τσουδερό, αναθέτουν προσωρινά την Πρωθυπουργία στο Βενιζέλο και βάζουν σε εφαρμογή σχέδιο για τη μεταφορά του Γ. Παπανδρέου, από την κατεχόμενη Ελλάδα, στο Κάιρο, με σκοπό να τον χρήσουν Πρωθυπουργό.

Η Σοβιετική Ένωση με την διπλωματική αποστολή που έχει στο Κάιρο εκφράζει προς την πλευρά της Αγγλίας την υποστήριξή της στο ΕΑΜ και στο κίνημα της Μ. Ανατολής και αντιδρά έντονα στην καταστολή του από τα βρετανικά στρατεύματα. Σε αναφορά του προς το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών στις 6 Απριλίου του 1944, ο βρετανός πρεσβευτής στην Ελληνική κυβέρνηση του Καΐρου Ρέτζιναλντ Λήπερ, μεταξύ άλλων αναφέρει: «Εις συζήτησιν με μέλος του επιτελείου μου την 4^η Απριλίου ο Σοβιετικός Σύμβουλος ωμίλησεν υπέρ του ΕΑΜ- ΕΛΑΣ… Ο Σοβιετικός Σύμβουλος εφαίνετο να πιστεύη ότι η Πολιτική Επιτροπή ήτο τουλάχιστον της αυτής σημασίας με την Κυβέρνηση του Καΐρου».

Σε νέα αναφορά του στις 1/4/1944 ο Λήπερ αναφέρει ότι τον επισκέφθηκε το προηγούμενο βράδυ ο σοβιετικός πρεσβευτής στο Κάιρο Νικολάι Νόβικωφ ζητώντας εξηγήσεις για τις συλλήψεις στρατιωτικών και πολιτών της αριστεράς που οι βρετανοί πραγματοποιούσαν στο πλαίσιο της καταστολής του Κινήματος της Μέσης Ανατολής. Σε τρίτη αναφορά του στις 16/4, ο Λήπερ ενημερώνει το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών για διαμαρτυρία του Νόβικωφ στον Έλληνα πρωθυπουργό Σ. Βενιζέλο αναφορικά με την επιχείρηση καταστολής του κινήματος της Μέσης Ανατολής[11].

Ανοικτή υποστήριξη στο ΕΑΜικό κίνημα η Σοβιετική Ένωση εκφράζει και προς τη μεριά των Ηνωμένων Πολιτειών. Στις 11 Απριλίου του 1944 ο Αμερικανός πρεσβευτής στο Κάιρο Λίνκολ Μακ Βέη σε αναφορά του στο Στέητ Ντιπάρτμεντ γράφει[12]: «Σε συνομιλία που είχα σήμερα το απόγευμα με το Ρώσο πρεσβευτή… μου είπε ότι, μέχρι τώρα δεν συμμερίζεται τις Βρετανικές ενέργειες σ’ αυτή την υπόθεση. Διατύπωσε την άποψη ότι οι Έλληνες ζητούν απλώς μια αλλαγή στην κυβέρνησή τους και ότι κάτω από αυτές τις συνθήκες και ότι κάτω από αυτές τις συνθήκες το να τους απειλούν με τανκς και να τους στερούν την τροφή είναι άδικο». Για την καταστολή του Κινήματος της Μέσης Ανατολής εντονότατη υπήρξε και η αντίδραση του Σοβιετικού Τύπου που αναδημοσιεύει τηλεγραφήματα του Πρακτορείου ΤΑΣ από το Κάιρο και χαρακτηρίζει την κυβέρνηση Τσουδερού «αντιδραστική»[13].

Η σοβιετική στάση εξοργίζει τους Άγγλους και ο Τσόρτσιλ αποφασίζει ο ίδιος να απευθύνει- στις 16/4/1944- απειλητικό τηλεγράφημα προς τον Μολότοφ στο οποίο, μεταξύ άλλων, αναφέρει[14]: «....8.Ελπίζω ότι το πρακτορείο ΤΑΣ δεν θα κάνει την προσπάθειά μας ακόμη πιο δύσκολη απ' όσο είναι. Δεν είναι καιρός για ιδεολογικό πόλεμο. Είμαι αποφασισμένος να καταστείλω την ανταρσία και την ανάμειξη στην πολιτική των ελληνικών δυνάμεων που βρίσκονται στην Αίγυπτο και τελούν υπό την διοίκησή μας, όντας εξοπλισμένες από μας. Τις πολιορκήσαμε και τις αποκλείσαμε με υπέρτερες δυνάμεις και περιμένουμε με μεγάλη υπομονή να αλλάξει η στάση τους. Δεν υπάρχει θέμα πολιτικών συμφωνιών με τους στασιαστές. Είμαι βέβαιος ότι δεν θα επιτρέπατε να συμβούν τέτοια πράγματα στο σοβιετικό στρατό ή μεταξύ των οποιονδήποτε δυνάμεων που θα ελέγχατε. Έτσι ελπίζω ότι θα είναι δυνατόν να υποδειχτεί στο ΤΑΣ να σταματήσει την προπαγάνδα που κάνει, το μόνο αποτέλεσμα της οποίας θα είναι πιθανώς αιματοχυσία την οποία ελπίζω να αποφύγω, ιδιαίτερα τώρα που βελτιώνονται τα πράγματα. Στον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών έστειλα ένα μήνυμα (χωρίς την παράγραφο 8)[15] για να του εξηγήσω τι έχει συμβεί.

9. Παρά τις πολιτικές πεποιθήσεις μου, τις οποίες γνωρίζετε, δεν επιτρέπω σε κανένα εμπόδιο να φράξει το δρόμο της βρετανικής πολιτικής για την επίτευξη του υπέρτατου σκοπού που είναι η ήττα των χιτλερικών από τη γη που καταδυναστεύουν....».

Τι φαίνεται απ' αυτό το τηλεγράφημα του Τσόρτσιλ στον Μολότοφ; α) Εκφράζεται με τον πλέον αποφασιστικό τρόπο η απόφαση της Μ. Βρετανίας να πνίξει στο αίμα κάθε κίνηση που θα έρχεται σε αντίθεση με τα μακροπρόθεσμα πολιτικά της συμφέροντα στην Ελλάδα. Και το κίνημα στη μέση Ανατολή ερχόταν σε αντίθεση μ' αυτά τα συμφέροντα. β) Απειλεί πως αν συνεχίσει η Σοβιετική Ένωση να επικρίνει τη χώρα του για την καταστολή του κινήματος και να το υποστηρίζει, αυτό θα θεωρηθεί αφορμή για αιματοχυσία. Μ' άλλα λόγια εκβιάζει με την ζωή των κινηματιών. Αυτό γίνεται εύκολα αντιληπτό διότι δεν μπορεί να γίνει πιστευτό ότι η Βρετανία δεν ήταν σε θέση να ελέγξει, παρά μόνο με αιματοχυσία, την κατάσταση στον ελληνικό στρατό της Αιγύπτου επειδή αυτός θα είχε την ηθική ανάταση που του έδινε η υποστήριξη της ΕΣΣΔ. γ) Μπλέκει το κίνημα της Μέσης Ανατολής με τον υπέρτατο- όπως λέει- σκοπό, την ήττα των χιτλερικών. Αυτό το μπλέξιμο λογικά δεν στέκει. Οι κινηματίες δεν ζήτησαν τίποτε άλλο παρά τον σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας με τους όρους που έθετε η ΠΕΕΑ. Ακόμη ο ελληνικός στρατός της Μ. Ανατολής ήταν μέρος των συμμαχικών δυνάμεων και ανά πάσα στιγμή- και μετά την εξέγερση- μπορούσε να σταλεί οπουδήποτε να πολεμήσει τον εχθρό για την εκπλήρωση του υπέρτατου σκοπού. Επομένως αυτό το μπλέξιμο που κάνει ο Τσόρτσιλ κάπου αλλού αποσκοπεί. Είναι ο διπλωματικός τρόπος εκτόξευσης απειλής κατά της Σοβιετικής Ένωσης, στην ηγεσία της οποίας άλλωστε απευθύνει το τηλεγράφημά του. Τι λέει ο Τσόρτσιλ; Λέει πως δεν θα δεχτεί κανένα εμπόδιο που θα φράξει το δρόμο της Βρετανικής πολιτικής για την επίτευξη του υπέρτατου σκοπού. Το εμπόδιο φυσικά δεν είναι κυρίως οι κινηματίες αλλά η στάση της ΕΣΣΔ. Συνεπώς οι γενικότερες απειλές του είναι απειλές κατά της Σοβιετικής Ένωσης

Η ηγεσία της ΕΣΣΔ αντιλαμβάνεται το μήνυμα. Στις 22/4/1944 ο Μολότοφ απαντά με τηλεγράφημα στον Τσόρτσιλ όπου μεταξύ άλλων λέει: «Καθ' όσον αφορά τα τηλεγραφήματα του ΤΑΣ, το Πρακτορείο Ειδήσεων δημοσιεύει μόνο τις πληροφορίες που παίρνει από τις αξιόπιστες πηγές του. Και αυτό βεβαίως έχουν το δικαίωμα να το κάνουν και το ΤΑΣ και οι εφημερίδες μας. Οπωσδήποτε, δεν είναι δυνατόν να συμφωνήσουμε ότι το ΤΑΣ θα μπορούσε να έχει οποιαδήποτε ευθύνη για την πιθανή αιματοχυσία για την οποία μου γράφετε. Σχετικά με την επιθυμία σας να δίνεται μεγαλύτερη προσοχή στο τι δημοσιεύει το ΤΑΣ, το Πρακτορείο Ειδήσεων πήρε οδηγίες να ασκεί ακόμη πιο αυστηρό έλεγχο της αλήθειας των πληροφοριών προς τον τύπο... Σας διαβεβαιώνω, έχοντας υπόψη τη γνώμη ηγετικών προσωπικοτήτων της Σοβιετικής Ενώσεως ότι, παρά τις γνωστές διαφορές πολιτικών γνωμών μεταξύ των κυβερνητικών κύκλων των δύο χωρών μας, μπορούμε, στην πραγματικότητα, να συμφωνήσουμε πάνω στα θεμελιώδη ζητήματα που αντιμετωπίζουμε, θυμούμενοι ότι είμαστε σύμμαχοι στο κύριο και θεμελιώδες ζήτημα της ήττας της χιτλερικής Γερμανίας και της απελευθερώσεως των εδαφών που καταλήφθηκαν από τους χιτλερικούς και επίσης, ότι έχουμε σταθερά αποφασίσει να ρυθμίσουμε τη συνεργασία μας κατά τη μεταπολεμική περίοδο»[16]. Επίσης στο τηλεγράφημα αυτό ο Μολότοφ, σε άλλο σημείο, επικαλείται περιορισμένη πληροφόρηση της ΕΣΣΔ γύρω από τις ελληνικές υποθέσεις και ζητά από τον Τσόρτσιλ αν είναι δυνατό η Βρετανία να ενημερώνει τη χώρα του. Μ' αυτό τον τρόπο η σοβιετική εξωτερική πολιτική επιδιώκει να αποκτήσει λόγο στα ελληνικά πράγματα, να της αναγνωριστεί δηλαδή από την Βρετανία ότι πρέπει να έχει λόγο.

Στο επόμενο: Οι βρετανοσοβιετικές σχέσεις, το ΕΑΜικό κίνημα Αντίστασης και ο Δεκέμβρης (Β)

Κείμενα – Επιμέλεια: Γιώργος Πετρόπουλος

ΠΗΓΗ: ergatikosagwnas.gr

[1] «Κείμενα της Εθνικής Αντίστασης», εκδόσεις Σ.Ε., τόμος Α’, σελ. 56- 57 και Θ. Χατζή: «Η Νικηφόρα Επανάσταση που χάθηκε», εκδόσεις Δωρικός, τόμος Γ’, σελ.28

[2] Ε. Ι. Τσουδερού: «Ελληνικές Ανωμαλίες στη Μέση Ανατολή», Εκδόσεις ΑΕΤΟΣ Α.Ε., Αθήνα 1945, σελ. 53. Στο Αρχείο του Τσουδερού το μήνυμα δημοσιεύεται ολόκληρο με ορισμένες φραστικές διαφορές εν συγκρίσει με τα αποσπάσματα που δημοσιεύονται στο βιβλίο του «Ελληνικές Ανωμαλίες…». Βλέπε: Εμμανουήλ Τσουδερού: «Ιστορικό Αρχείο 1941- 1944», εκδόσεις ΦΥΤΡΑΚΗ, τόμος Γ1, σελ. 752- 754

[3] Εμμανουήλ Τσουδερού: «Ιστορικό Αρχείο 1941- 1944», εκδόσεις ΦΥΤΡΑΚΗ, τόμος Γ1, σελ. 754

[4] Ε. Ι. Τσουδερού: «Ελληνικές Ανωμαλίες στη Μέση Ανατολή», Εκδόσεις ΑΕΤΟΣ Α.Ε., Αθήνα 1945, σελ. 53- 55 και Εμμανουήλ Τσουδερού: «Ιστορικό Αρχείο 1941- 1944», εκδόσεις ΦΥΤΡΑΚΗ, τόμος Γ1, σελ. 758- 759 και 761

[5] Φοίβου Οικονομίδη: «Οι Προστάτες», εκδόσεις ΟΡΦΕΑΣ, σελ. 48

[6] Φ. Οικονομίδη, στο ίδιο, σελ. 49 , Ε. Ι. Τσουδερού: «Ελληνικές Ανωμαλίες στη Μέση Ανατολή», Εκδόσεις ΑΕΤΟΣ Α.Ε., Αθήνα 1945, σελ. 55, Εμμανουήλ Τσουδερού: «Ιστορικό Αρχείο 1941- 1944», εκδόσεις ΦΥΤΡΑΚΗ, τόμος Γ1, σελ. 762.

[7] Α. Παπαπαναγιώτου: "Το ΚΚΕ στον πόλεμο και την Αντίσταση", Εκδόσεις Καζάντζα, 1974, σελ. 83.

[8] «Ριζοσπάστης- Έκδοση Αθήνας» 14/5/1944, σελ. 2

[9]«Ριζοσπάστης περίοδος 1941- 1945- Κατοχή- Δεκεμβριανά», Εκδόσεις Ριζοσπάστης- Σύγχρονη Εποχή, σελ. 179.

[10] «Ριζοσπάστης περίοδος 1941- 1945- Κατοχή- Δεκεμβριανά», Εκδόσεις Ριζοσπάστης- Σύγχρονη Εποχή, σελ. 207

[11] «Μυστικά αρχεία Φόρεϊν Όφις- Φάκελος Ελλάς», εκδόσεις Νέα Σύνορα, Αθήνα 1972, σελ. 319- 322.

[12] Φ. Οικονομίδη, στο ίδιο, σελ. από 68

[13] Β. Παπαδάκη: Διπλωματική Ιστορία του Ελληνικού Πολέμου 1940- 1945, Αθήναι 1957, σελ. 339- 341 και Εμμανουήλ Τσουδερού: «Ιστορικό Αρχείο 1941- 1944», εκδόσεις ΦΥΤΡΑΚΗ, τόμος Γ2, σελ. 1167- 1170

[14] Γ. Ανδρικόπουλου: "1944 Κρίσιμη Χρονιά- 300 ανέκδοτα έγγραφα από το προσωπικό αρχείο του Ουίνστον Τσόρτσιλ για την Ελλάδα", εκδόσεις ΔΙΟΓΕΝΗΣ, τόμος Α', σελ. 86-87)

[15] Εννοεί χωρίς αυτή την παράγραφο που αφορά το ΤΑΣ

[16] Γ. Ανδρικόπουλου, στο ίδιο, τόμος Α' σελ. 102.