Ο Ναύτης, αυτοπροσωπογραφία του Βλαντίμιρ Τάτλιν (1911, νερομπογιές σε καμβά, 71,5 x71,5 εκ., Ρωσικό Κρατικό Μουσείο, Πετρούπολη)

Μετά την Επανάσταση του 1905 στη Ρωσία αναπτύχτηκε ένα αντι-ακαδημαϊκό καλλιτεχνικό ρεύμα από νεαρούς ριζοσπάστες ζωγράφους που στράφηκαν στη Μοντέρνα Τέχνη του γαλλικού Ιμπρεσιονισμού και του Πολ Σεζάν. Η κριτική τούς αποκάλεσε «η άκρα αριστερά της ζωγραφικής».

Παρά την κοινωνική και καλλιτεχνική καταπίεση και τη λογοκρισία τού τσαρικού καθεστώτος, οι νεαροί Αριστεροί Μοντερνιστές ζωγράφοι κατάφεραν να δημιουργήσουν μια δυναμική τάση που με συνεχείς διαλεχτικές μεταμορφώσεις πέρασε από τον Ιμπρεσιονισμό, τον Πριμιτιβισμό, τον Κυβισμό, και τον Φουτουρισμό, για να φτάσει την άνοιξη του 1914 στα πρωτότυπα ανάγλυφα από μεταχειρισμένα ξύλα, μέταλλα και γυαλιά τής Μη-Αντικειμενικής (αφηρημένης) Τέχνης του Βλαντίμιρ Τάτλιν.

Στη σφαγές τού Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου (1914-18) ο Τάτλιν παρουσίασε τρισδιάστατα έργα και πρότεινε την Αισθητική των Υλικών (δημιουργία σύμφωνα με τις ιδιότητες των υλικών), ένα τεράστιο πλήγμα στην τσαρική μπουρζουάδικη Αισθητική του υποκειμενικού γούστου τής «τέχνης για την τέχνη», που τον κατέστησε πρωτοπόρο του Ευρωπαϊκού Μοντερνισμού.

Ο Τάτλιν γεννήθηκε στη Μόσχα το 1895 (πέθανε το 1953). Δεκαπέντε χρονών μπάρκαρε σε επιβατικό πλοίο στηνΟδησόκαι ταξίδεψε στη Μαύρη Θάλασσα. Το 1902-3 σπούδασε ζωγραφική στο ακαδημαϊκό Ινστιτούτο Ζωγραφικής, Γλυπτικής και Αρχιτεχτονικής στη Μόσχα, απ’ όπου αποβλήθηκε για «κακή απόδοση και ακατάλληλη συμπεριφορά».Το 1904 σπούδασε για ένα χρόνο στη Σχολή Εμπορικού Ναυτικού της Οδησού. Επέστρεψε στη σπουδή της ζωγραφικής στη Σχολή Τεχνών της επαρχιακής πόλης Πένζα (1905-10) και αποφοίτησε με δίπλωμα καθηγητή Μέσης Εκπαίδευσης.

ΟΤάτλιν ήταν δραστήριο μέλος του παράνομου φοιτητικού συλλόγου με αποτέλεσμα να τον έχει φακελώσει η Αχράνα, η μυστική αστυνομία του τσάρου. Ο Τάτλιν δούλεψε ως ναύτης όλα τα καλοκαίρια του 1905-11 και επισκέφτηκε τα κύρια λιμάνια τής γραμμής Οδησός – Κωνσταντινούπολη – Σμύρνη – Ρόδος – Βηρυτός – Χάϊφα – Αλεξάνδρεια – Τρίπολη. Στο βιογραφικό του (1953) αναφέρει ότι κατέγραψε στη ζωγραφική του τις εντυπώσεις του από τα ταξίδια του (πίνακες 1910-12) και υπογραμμίζει ότι η δουλειά του ως ναύτη «με εκπαίδευσε ως καλλιτέχνη».

Ο Τάτλιν και οι Αριστεροί Μοντερνιστές υποστήριξαν με ενθουσιασμό την Οχτωβριανή Επανάσταση στη Ρωσία το 1917. Το 1918-19 ο Τάτλιν ανέλαβε Πρόεδρος της Επιτροπής Τεχνών της Πετρούπολης.

Στην τρίτη επέτειο της Οχτωβριανής Επανάστασης, Νοέμβρης 1920, ο Τάτλιν παρουσίασε στην Πετρούπολη, και στη συνέχεια στο Συνέδριο των Σοβιέτ στη Μόσχα,ένα μοντέλο για το έργο του Μνημείο στην ΙΙΙη Διεθνή.

Ο Τάτλιν πρότεινε την ανέγερση μιας τεράστιας κατασκευής ύψους 400 μ. από μέταλλο και γυαλί ως τα κεντρικά γραφεία της Τρίτης Διεθνούς, το «Συμβούλιο των Αντιπροσώπων των Εργατών και Αγροτών του Κόσμου».Η κατασκευή περιλάμβανε 4 γυάλινες αίθουσες (σε σχήματα κύβου, πυραμίδας, κυλίνδρου και ημισφαίριου) που ισορροπούσαν ανάμεσα σε δυο ανερχόμενες έλικες και ένα άξονα σε γωνία 66,33⁰ παράλληλο του άξονα της Γης.

Ήταν το πρώτο έργο σύνθεσης του Αριστερού Μοντερνισμού και της Επανάστασης,της επαναστατικής τέχνης στην περίοδο της Σοβιετικής Δημοκρατίας και προξένησε ενθουσιασμό αλλά και σοκ και έντονες αντιδράσεις από τους συντηρητικούς οπαδούς της μιμητικής ακαδημαϊκής τέχνης στο σοβιετικό κράτος και στο Κόμμα των Μπολσεβίκων.

Η Σταλινική Γραφειοκρατία κατέστρεψε στη δεκαετία του 1930 και τα δυο μοντέλα του Μνημείου στην ΙΙΙη Διεθνή.

Όμως μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο νεαροί Μοντερνιστές καλλιτέχνες ανακάλυψαν τα σχέδια του Τάτλιν και την Αισθητική των Υλικών, και τον ανακήρυξαν κορυφαίο καλλιτέχνη του 20ού αιώνα. Τα τελευταία 50 χρόνια δεκάδες καλλιτέχνες σ’ όλο τον κόσμο έχουν δημιουργήσει έργα που οι ίδιοι/ες ομολογούν ότι είναι βαθιά επηρεασμένα από το Μνημείο στην ΙΙΙη Διεθνή του Βλαντίμιρ Τάτλιν. –

Νίκος Αξαρλής, συγγραφέας της μελέτης Τάτλιν – Μνημείο στην ΙΙΙη Διεθνή, εκδόσεις ΚΨΜ Αθήνα 2020.

Βλαντίμιρ Τάτλιν (φωτογραφία δεκαετίας 1910, Συλλογή Κωστάκη, MOMus Θεσσαλονίκη)

Το πιο σημαντικό έργο του 20ου αιώνα, το μοντέλο για το Μνημείο στην ΙΙΙη Διεθνή του Τάτλιν, όπως παρουσιάστηκε σε πολιτική-καλλιτεχνική εκδήλωση στην Πετρούπολη στις 8 Νοέμβρη 1920. (Φωτ. Συλλογή Κωστάκη, MOMus Θεσσαλονίκη)