του Βασίλη Λιόση

Α΄ ΜΕΡΟΣ

Δημοσιεύτηκε μέσα στο καλοκαίρι στο θεωρητικό περιοδικό της ΚΕ του ΚΚΕ (ΚΟΜΕΠ) ένα άρθρο του Μάκη Παπαδόπουλου (εφεξής ΜΠ), μέλους της ΚΕ και υπεύθυνου της Ιδεολογικής Επιτροπής και του Τμήματος Οικονομίας της ΚΕ του ΚΚΕ. Το άρθρο φέρει τον τίτλο «Η επικαιρότητα της λενινιστικής θεωρίας του ιμπεριαλισμού» και κατά την ανάγνωσή του προκαλεί ορισμένα σοβαρά ερωτήματα:

• Έχουμε κατανοήσει σωστά τη λενινιστική ανάλυση σχετικά με τον ιμπεριαλισμό;
• Αν όχι, πού κάναμε λάθος τόσα χρόνια;
• Αν ναι, η σημερινή ηγεσία του ΚΚΕ ακολουθεί τη λενινιστική ανάλυση;
• Ο τρόπος που ο Λένιν είδε τον ιμπεριαλισμό έχει σήμερα επικαιρότητα ή έχει ξεπεραστεί;
• Με βάση τη λενινιστική ανάλυση και τη ζώσα πραγματικότητα, η Ελλάδα τι χώρα είναι;
• Η θεώρησή μας για τον ιμπεριαλισμό έχει πολιτικές επιπτώσεις;

Ορισμένα τέτοια ερωτήματα θα επιχειρήσουμε να απαντήσουμε στο παρόν κείμενό μας, κωδικοποιώντας τις βασικές θέσεις του ΜΠ.

1^η ΘΕΣΗ: Όλες οι χώρες είναι ιμπεριαλιστικές

Στο προαναφερθέν κείμενο γράφεται: «Η θέση για τον ιμπεριαλισμό, ως εποχής του αντιδραστικού πλέον μονοπωλιακού καπιταλισμού, με ενιαία χαρακτηριστικά για όλα τα κράτη που έχουν περάσει στο στάδιο του μονοπωλιακού καπιταλισμού και είναι ενταγμένα στο διεθνές ιμπεριαλιστικό σύστημα, είτε είναι ασθενέστερα είτε ισχυρότερα, είναι βασική στη λενινιστική προσέγγιση», η υπογράμμιση στο πρωτότυπο.

Η υπογράμμιση που έχει γίνει στο κείμενο δεν είναι καθόλου μα καθόλου τυχαία. Ποια ιδεολογική σύγχυση –αν μιλάμε για σύγχυση κι όχι για συνειδητή στρέβλωση– κρύβεται πίσω από αυτήν τη διαπίστωση που υπογραμμίζεται με έμφαση;

Το πέρασμα σε ένα νέο καπιταλιστικό στάδιο, το ιμπεριαλιστικό, δε σημαίνει πως όλες οι χώρες μετατράπηκαν σε ιμπεριαλιστικές, παρόλο που αναμφισβήτητα είναι καπιταλιστικές. Τα χαρακτηριστικά του ιμπεριαλισμού (η πολιτικοοικονομική κυριαρχία του μονοπωλίου, η σπουδαιότητα της εξαγωγής του κεφαλαίου σε σχέση με αυτή των εμπορευμάτων, η δημιουργία διεθνών καπιταλιστικών ενώσεων για το μοίρασμα του κόσμου και η σύμφυση τραπεζικού και βιομηχανικού κεφαλαίου) είναι τα χαρακτηριστικά του νέου σταδίου και αφορούν πρώτα και κύρια τις ισχυρότερες καπιταλιστικές χώρες. Ναι! Η κυριαρχία του μονοπωλίου, η δημιουργία του χρηματιστικού κεφαλαίου κ.λπ. αφορά σε όλες τις χώρες, αλλά δεν έχουν όλες οι χώρες το ίδιο ισχυρά μονοπώλια, πέραν του ότι στο μοίρασμα των αγορών δε συμμετέχουν όλες οι χώρες αλλά κι αυτές που συμμετέχουν δε μοιράζονται τη λεία με τους ίδιους όρους. Αλλά για να μοιράζεται λεία σημαίνει ότι δεν υπάρχει μόνο ο θύτης αλλά και το θύμα. Κατ’ επέκταση το οικονομικό μοίρασμα του κόσμου, η χάραξη ζωνών επιρροής, ο οικονομικός σχεδιασμός στα κορυφαία επιτελεία του κεφαλαίου που στη συνέχεια μπαίνει σε εφαρμογή σε όλες τις χώρες, δεν αφορά σε όλα τα μονοπώλια και σε όλα τα κράτη. Αυτό αποδεικνύεται από πλήθος εμπειρικών στοιχείων και όχι μόνο από θεωρητικές συλλήψεις και αφηγήσεις. Αν τα πράγματα δεν είναι έτσι, τότε το (αστείο) συμπέρασμα είναι προ των πυλών: η Ελλάδα, η Μπουργκίνα Φάσο, η Ζουαζηλάνδη, η Αλβανία, η Μάλτα, η Κύπρος, η Αρμενία, η Σλοβακία και πάει λέγοντας είναι ιμπεριαλιστικές χώρες!

Ο ΜΠ κατανοεί πως να υποστηρίξει κάτι τέτοιο ανοικτά, παρόλο που πέρα από κάθε αμφιβολία είναι απότοκο της σκέψης του, θα έκανε το άρθρο του εντελώς αναξιόπιστο. Έτσι, αποφασίζει να ακροβατήσει σε τεντωμένο σκοινί και να πασπαλίσει τις ιδεολογικές του καινοτομίες με ολίγο από χρυσόσκονη. Τη χρυσόσκονη εν προκειμένω αποτελεί η ανισόμετρη ανάπτυξη η οποία ασφαλώς και είναι μία από τις πιο κρίσιμες θεωρητικές συλλήψεις του Λένιν, αλλά γίνεται αγνώριστη με τον τρόπο που χρησιμοποιείται, αφού παίζει το ρόλο ενός ιδεολογικού καμουφλάζ. Να το πούμε διαφορετικά: αφού ο ΜΠ αποδέχεται την πραγματικότητα της ανισόμετρης ανάπτυξης (και πώς αλλιώς θα μπορούσε άλλωστε;) τι σημαίνει αυτό οικονομικά και πολιτικά για τις χώρες που είναι ενταγμένες στο ιμπεριαλιστικό σύστημα; Και επιπλέον η ανισομετρία είναι απλώς ανάμεσα σε ιμπεριαλιστικές χώρες (αφού όλες είναι ιμπεριαλιστικές); Αν είναι έτσι, το ζήτημα είναι μόνο ποσοτικό, δηλαδή η διαφορά από χώρα σε χώρα είναι απλώς και μόνο κάποια ποσότητα ισχύος και πώς καθορίζεται αυτή; Τα επίπεδα διαφορετικής οικονομικής ισχύος, δε διαμορφώνουν ποιοτικές αλλαγές στην πολιτική που ασκεί ένα κράτος;

Μήπως, όμως, κάνουμε λάθος κι όπως διαπιστώνει ο ΜΠ, ο Λένιν θεωρούσε ότι όλα τα κράτη πορεύονταν (και πορεύονται) με ενιαία χαρακτηριστικά στην περίοδο του ιμπεριαλισμού; Δεν υπάρχει τίποτα πιο ανακριβές από αυτό. Ας αφήσουμε τον ίδιο το Λένιν να μιλήσει για αυτό: «Μια και γίνεται λόγος για την αποικιακή πολιτική της εποχής του καπιταλιστικού ιμπεριαλισμού, είναι απαραίτητο να σημειώσουμε ότι το χρηματιστικό κεφάλαιο και η αντίστοιχη σε αυτό διεθνής πολιτική, που οδηγεί στον αγώνα των μεγάλων δυνάμεων για το οικονομικό και πολιτικό μοίρασμα του κόσμου, δημιουργούν ολόκληρη σειρά από μεταβατικές μορφές κρατικής εξάρτησης. Χαρακτηριστικές για αυτή την εποχή δεν είναι μόνο οι δυο βασικές ομάδες χωρών: οι χώρες που κατέχουν αποικίες και οι αποικιακές χώρες, αλλά και οι ποικίλες μορφές των εξαρτημένων χωρών, που πολιτικά, τυπικά είναι ανεξάρτητες, στη πράξη όμως είναι μπλεγμένες στα δίχτυα της χρηματιστικής και διπλωματικής εξάρτησης. Έχουμε, ήδη, αναφέρει προηγούμενα μια από αυτές τις μορφές, τις μισοαποικίες. Δείγμα μιας άλλης μορφής είναι, λόγου χάρη, η Αργεντινή», η υπογράμμιση στο πρωτότυπο.

«Ναι, αλλά σήμερα δε διανύουμε μία εποχή αποικιοκρατίας», θα μπορούσε κάποιος να αντιτείνει. Πράγματι, σήμερα δε βρισκόμαστε σε μία εποχή αποικιοκρατίας, όπως αυτή που γνώρισε η ανθρωπότητα παλαιότερα. Ωστόσο, τα αποικιακά φαινόμενα και οι περιπτώσεις νεοαποικιοκρατίας ουδέποτε έλειψαν. Σήμερα ειδικά μετά την έλευση της κρίσης του 2008 τα φαινόμενα νεοαποικιοκρατίας έχουν ενταχθεί στο έπακρο. Επιπλέον, η εξάρτηση μίας χώρας δεν αποτυπώνεται μόνο μέσω αποικιοκρατικών σχέσεων.

Μήπως, όμως ο Λένιν υπήρξε λογικά αντιφατικός, αφού ο ορισμός του περί ιμπεριαλισμού οδηγεί στην άποψη ότι όλες οι χώρες είναι ιμπεριαλιστικές; Ας παρακολουθήσουμε τη σκέψη του: «Αν θα χρειαζόταν να δοθεί όσο το δυνατό πιο σύντομος ορισμός του ιμπεριαλισμού, θα έπρεπε να πούμε ότι ο ιμπεριαλισμός είναι το μονοπωλιακό στάδιο του καπιταλισμού».

Ο Λένιν, όμως, δεν ήταν μόνο σπουδαίος επαναστάτης, αλλά και σπουδαίος θεωρητικός. Έτσι, αφού δίνει τον πρώτο συμπυκνωμένο ορισμό, έναν ορισμό σε υψηλό επίπεδο αφαίρεσης, σπεύδει να διευκρινίσει: «Οι πολύ σύντομοι, όμως, ορισμοί, αν και είναι βολικοί, γιατί συνοψίζουν το κυριότερο, είναι ωστόσο ανεπαρκείς, όταν πρόκειται να συναγάγουμε ιδιαίτερα από αυτούς τα πιο ουσιαστικά γνωρίσματα του φαινομένου που έχουμε να καθορίσουμε. Για αυτό χωρίς να ξεχνάμε τη συμβατική και σχετική σημασία όλων των ορισμών γενικά, που δεν μπορούν να αγκαλιάσουν τις ολόπλευρες σχέσεις του φαινομένου στην πλήρη ανάπτυξή  του, πρέπει να δώσουμε ένα τέτοιο ορισμό του ιμπεριαλισμού, που θα περιέκλειε τα παρακάτω πέντε βασικά του γνωρίσματα: 1) συγκέντρωση της παραγωγής και του κεφαλαίου, που έχει φτάσει σε τέτοια υψηλή βαθμίδα ανάπτυξης, ώστε να δημιουργεί μονοπώλια που παίζουν αποφασιστικό ρόλο στην οικονομική ζωή^. 2) συγχώνευση του τραπεζικού κεφαλαίου με το βιομηχανικό και δημιουργία μιας χρηματιστικής ολιγαρχίας πάνω στη βάση αυτού του “χρηματιστικού κεφαλαίου”^. 3) εξαιρετικά σπουδαία σημασία αποκτάει η εξαγωγή του κεφαλαίου, σε διάκριση από την εξαγωγή εμπορευμάτων^. 4) συγκροτούνται οι διεθνείς μονοπωλιακές ενώσεις των καπιταλιστών, οι οποίες μοιράζουν τον κόσμο^. και 5) έχει τελειώσει το εδαφικό μοίρασμα της γης ανάμεσα στις μεγαλύτερες καπιταλιστικές Δυνάμεις», οι υπογραμμίσεις δικές μας.

Έτσι, ο Λένιν αντιλαμβανόμενος τους κινδύνους από έναν ορισμό που διατυπώνεται σε υψηλό επίπεδο αφαίρεσης –αφού με αυτό τον τρόπο υπάρχει ο κίνδυνος απώλειας καθοριστικών παραμέτρων του φαινομένου και τελικά δημιουργείται ο κίνδυνος σοβαρών παρανοήσεων– προχωρά σε ένα διευρυμένο ορισμό της έννοιας του ιμπεριαλισμού (προσοχή, όχι των ιμπεριαλιστικών χωρών) με όλα τα βασικά του χαρακτηριστικά. Με βάση, λοιπόν, το λενινιστικό ορισμό, υπάρχει ένα νέο καπιταλιστικό στάδιο εντός του οποίου προφανώς βρίσκονται όλες οι χώρες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι χώρες λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο, έχοντας μεταξύ τους μόνο κάποιες ποσοτικές διαφοροποιήσεις που δεν είναι ικανές να δημιουργήσουν ποιοτικές διαφοροποιήσεις.

2^η  ΘΕΣΗ: Δεν υπάρχει χούφτα ιμπεριαλιστικών χωρών

Απόρροια της θέσης ότι όλες οι χώρες είναι ιμπεριαλιστικές είναι πως δεν έχουμε αναγνώσει σωστά το Λένιν: «Θεωρούμε αβάσιμη τη συγκεκριμένη κριτική, σύμφωνα με την οποία ο Λένιν ταύτιζε τον ιμπεριαλισμό με μια χούφτα ισχυρών καπιταλιστικών χωρών». Ο Λένιν πράγματι δεν ταύτιζε τον ιμπεριαλισμό με μια χούφτα χωρών, γιατί απλώς πρόκειται για δυο διαφορετικά εννοιολογικά σχήματα. Ο ιμπεριαλισμός δεν είναι απλώς ένα σύνολο χωρών. Ο ιμπεριαλισμός αποτελούσε κι αποτελεί το νέο στάδιο του καπιταλισμού, αλλά ένα σύστημα εντός του οποίου υπάρχουν καπιταλιστικές χώρες διαφορετικού επιπέδου ανάπτυξης και διαφορετικής οικονομικής και πολιτικής ισχύος. Αυτό, όμως, δε σήμαινε για το Λένιν ότι όλες οι χώρες χαρακτηρίζονταν ως ιμπεριαλιστικές. Αυτό δεν το διατύπωσε πουθενά ρητά, ούτε και το υπονόησε. Το αντίθετο μάλιστα.

Και παρακάτω: «Είναι γεγονός ότι ο Λένιν επισήμανε ότι μια μικρή ομάδα χωρών κατείχε ηγετική θέση στην παγκόσμια αγορά, χάρη στα τραστ, στα καρτέλ, και κυρίως στις διακρατικές σχέσεις μεταξύ των κρατών-πιστωτών και κρατών-οφειλετών. Πράγματι, φώτισε την αύξηση της ισχύος που αποκτούν τα συγκεκριμένα κράτη, τα οποία παίζουν το ρόλο του πιστωτή, του τοκογλύφου, του εισοδηματία (Renterstaat) σε σχέση με τα κράτη-οφειλέτες. Εστίασε επίσης στην ομάδα ισχυρών κρατών που κατείχαν αποικίες στην εποχή του.»

Όμως όλες αυτές οι επισημάνσεις της λενινιστικής ανάλυσης δεν οδηγούν στο λαθεμένο συμπέρασμα ότι ιμπεριαλιστική πολιτική ασκούν μόνο τα καπιταλιστικά κράτη που βρίσκονται σε κάθε ιστορική στιγμή στην κορυφή της ιμπεριαλιστικής πυραμίδας», οι υπογραμμίσεις στο πρωτότυπο.

Κατ’ αρχάς σε περίπτωση που κάποιος βρίσκει υπερβολική ή κακοπροαίρετη την κριτική που έχουμε διατυπώσει μέχρι στιγμής, το παραπάνω απόσπασμα δεν αφήνει καμία αμφιβολία. Ο ΜΠ αποφεύγει να χαρακτηρίσει τις μεγάλες δυνάμεις ως ιμπεριαλιστικές επιβεβαιώνοντας το σχόλιό μας ότι, δηλαδή, όλες οι χώρες θεωρούνται ιμπεριαλιστικές σύμφωνα με το υπό κρίση άρθρο. Αναφέρεται μόνο σε καπιταλιστικά κράτη που βρίσκονται στη λεγόμενη ιμπεριαλιστική πυραμίδα. Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένα απολύτως νόμιμα ερωτήματα:

Πώς είναι δυνατό τα κράτη-οφειλέτες και κράτη που υπόκεινται σε συστηματικό ξεζούμισμα και μεταφορά αξιών και υπεραξίας (όπως η Ελλάδα) προς τα ισχυρά κράτη να συγκαταλέγονται στα ιμπεριαλιστικά κράτη;

Πώς ορίζεται η άσκηση της ιμπεριαλιστικής πολιτικής και ποια κράτη εκτός των ισχυρών την ασκούν;

Η επιθυμία άσκησης ιμπεριαλιστικής πολιτικής από ένα κράτος ή η άσκηση τέτοιας πολιτικής σε ορισμένες χρονικές νησίδες δίχως δηλαδή μονιμότητα, προσδιορίζει ένα κράτος ως ιμπεριαλιστικό;

Για τη διακρίβωση ενός κράτους ως ιμπεριαλιστικού (ή εξαρτημένου) θα πρέπει να ληφθούν υπόψη μία σειρά χαρακτηριστικών: η κατάταξή του στη λίστα των παγκόσμιων ΑΕΠ και οι σχετικές συγκρίσεις, η ανάπτυξη του δευτερογενούς τομέα και ειδικά η παραγωγή μέσων παραγωγής, η ανάπτυξη της έρευνας και η παραγωγή νέων τεχνολογιών, οι Άμεσες Ξένες Επενδύσεις, η ισχύς του νομίσματός του, η στρατιωτική του δύναμη. Επειδή όλα αυτά δε δύναται να τεθούν σε ένα μαθηματικό μοντέλο που να μας εξάγει συμπεράσματα για την «ιμπεριαλιστικότητα» μιας χώρας, τελικό κριτήριο είναι οι ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις (με οικονομική, πολιτική, διπλωματική, στρατιωτική μορφή) και η ισχύς στις αποφάσεις στα κέντρα του ιμπεριαλισμού, αφού η πολιτική είναι συμπυκνωμένη οικονομία. Αν τώρα πιστεύουν κάποιοι πως σε όλα αυτά υπάρχει σχετική ομοιομορφία ανάμεσα στα καπιταλιστικά κράτη ή οι όποιες διαφοροποιήσεις είναι άνευ πολιτικής σημασίας, τότε δε βάλλεται απλώς ο Λένιν, αλλά η κοινή λογική.

3^η ΘΕΣΗ: Ο Λένιν ανατρέπει το Λένιν

Ο ΜΠ για να δικαιώσει τη θέση του μας παραπέμπει στο ίδιο το έργο του Λένιν και στις συγκεκριμένες αναφορές που υπάρχουν για το Βέλγιο, την Ιταλία και τη Δανία. Γράφει χαρακτηριστικά: «Ο Λένιν φώτισε ήδη στη δική του εποχή την ιμπεριαλιστική πολιτική αστικών κρατών και αστικών τάξεων που δεν ανήκουν στις λεγόμενες μεγάλες δυνάμεις».

Ανέδειξε το ρόλο της αστικής τάξης του Βελγίου που λήστευε το λαό του Κονγκό και επένδυε 3 δις. φράγκα στο εξωτερικό, άσκησε κριτική στους Βέλγους συντρόφους που περιόριζαν την πάλη τους μόνο στην απελευθέρωση της χώρας από τη γερμανική εισβολή και κατοχή χωρίς να θέτουν θέμα ταξικής απελευθέρωσης της εργατικής τάξης».

Πρώτ’ απ’ όλα ας προσέξουμε με ποιο τρόπο «διορθώνεται» ο Λένιν, ακόμη και φραστικά. Ο ΜΠ θέτει τον προσδιορισμό λεγόμενες για τις μεγάλες δυνάμεις, πράγμα που ουδέποτε έκανε ο Λένιν. Όταν έλεγε μεγάλες δυνάμεις, εννοούσε μεγάλες δυνάμεις. Τίποτε περισσότερο, τίποτα λιγότερο. Ο ΜΠ, όμως, θεωρεί πως δεν είναι και τόσο μεγάλες δυνάμεις, μιας που όλες οι χώρες είναι ιμπεριαλιστικές.

Στο θεματικό ευρετήριο των Απάντων του Λένιν, στο λήμμα ιμπεριαλισμός γίνεται αναφορά στις εξής χώρες: Αγγλία, ΗΠΑ, Αυστρία, Βέλγιο, Γαλλία, Γερμανία, Δανία, Ελβετία, Ιαπωνία, Ισπανία, Ιταλία, Ολλανδία, Πορτογαλία και Ρωσία. Παρατήρηση πρώτη: ο Λένιν αναφέρεται μόλις σε 14 χώρες από όλο το παγκόσμιο στερέωμα. Παρατήρηση δεύτερη: αυτές τις 14 χώρες δεν τις χαρακτηρίζει απαραίτητα όλες ως ιμπεριαλιστικές. Παρατήρηση τρίτη: η βαρύτητα που δίνει για την κάθε χώρα είναι άξια προσοχής. Οι αναφορές του για την Αγγλία, τις ΗΠΑ, τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιαπωνία και τη Ρωσία είναι από περίπου εκατό και φτάνει τις μερικές εκατοντάδες. Για την Αυστρία οι αναφορές είναι 29, τη Δανία 6, την Ελβετία 24, την Ισπανία 19, την Ιταλία 55, την Ολλανδία 33 και την Πορτογαλία 25. Παρατήρηση τέταρτη: ένα κριτήριο «ιμπεριαλιστικότητας» των χωρών κατά το Λένιν ήταν οι αποικιακές κτήσεις. Στο σχετικό πίνακα που παραθέτει ο ίδιος ο Λένιν, αυτό γίνεται φανερό. Οι χώρες που αναφέρονται με αποικιακές κτήσεις ήταν το 1916 όλες οι παραπάνω πλην της Αυστρίας, της Ελβετίας και της Ρωσίας. Επομένως, δεν καταλαβαίνουμε πού έγκειται η ανακάλυψη του ΜΠ; Αν ένα λενινιστικό κριτήριο ήταν η αποικιοκρατία, ποιες χώρες που σήμερα δεν ανήκουν στις μεγάλες δυνάμεις είναι ιμπεριαλιστικές; Παρατήρηση πέμπτη: για μερικές από αυτές τις χώρες, παρόλες τις αποικιακές κτήσεις τους, οι αναφορές του Λένιν είναι σαφέστατες και δεν επιδέχονται πολλαπλών ερμηνειών: «[…] Η Πορτογαλία είναι αυτοτελές κυρίαρχο κράτος, ουσιαστικά όμως εδώ και πάνω από 200 χρόνια, από τον καιρό του πολέμου της διαδοχής της Ισπανίας (1701-1714), βρίσκεται κάτω από την κηδεμονία της Αγγλίας. Η Αγγλία υπεράσπισε την Πορτογαλία και τις αποικιακές κτήσεις της Πορτογαλίας για να στερεώσει τη δική της θέση στον αγώνα ενάντια στους αντιπάλους της, την Ισπανία και τη Γαλλία.[…]». Σε άλλο σημείο ο Λένιν εντάσσει την Ισπανία στις δανειζόμενες χώρες και όχι στις χώρες δανειστές. Παρατήρηση έκτη: Ο Λένιν χρησιμοποιούσε τον όρο «Μεγάλες Δυνάμεις» εννοώντας την Αγγλία, τη Ρωσία, τη Γαλλία, τη Γερμανία, τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία. Σε άλλα κείμενά του πάλι, όταν μιλούσε για ιμπεριαλιστικές δυνάμεις εννοούσε τις ίδιες χώρες.

Η μοναδική παραπομπή που παραθέτει ο ΜΠ για να μας αποδείξει ότι δήθεν ο Λένιν χρησιμοποιούσε τον όρο ιμπεριαλισμό με ελαστικό τρόπο, δεν ισχυροποιεί σε καμία περίπτωση την επιχειρηματολογία του. Τουναντίον δείχνει μία εναγώνια προσπάθεια να στηριχθεί μία θέση δίχως καμία βάση.

4^η ΘΕΣΗ: Οι ανακατατάξεις στον παγκόσμιο καπιταλισμό δε δικαιώνουν την ύπαρξη μιας χούφτας χωρών

Ο ΜΠ επικαλείται ορισμένα στοιχεία για να «αποδείξει» ότι ο Λένιν έχει άδικο να μας μιλάει για μια χούφτα χωρών (βεβαίως αυτό το κάνει εντέχνως και δεν το λέει ευθέως). Μας πληροφορεί, λοιπόν, πως «[…] Ισχυρά κράτη-πιστωτές του 20^ου αιώνα έχουν μετατραπεί σήμερα σε κράτη-οφειλέτες (π.χ. το μεγάλο σημερινό κρατικό χρέος των ΗΠΑ, της Γαλλίας, της Ιταλίας), ενώ η Κίνα είναι σήμερα κράτος-πιστωτής. Η μεταβολή της ισχύος της Βρετανίας συγκριτικά με την Ινδία από τον 20^ο στον 21^ο  αιώνα αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. […]».

Η σημερινή συνθετότητα της κίνησης της παγκόσμιας καπιταλιστικής οικονομίας δεν μπορεί να ερμηνευτεί σωστά και ολοκληρωμένα, αν περιοριστούμε στη δράση των κρατών που βρίσκονται στην κορυφή της ιμπεριαλιστικής πυραμίδας. Εύκολα μπορούμε να επιβεβαιώσουμε αυτήν τη θέση αν δούμε τη μείωση του οικονομικού ρόλου των G7 την δεκαπενταετία, καθώς και την αλλαγή του συσχετισμού μεταξύ ΗΠΑ-Ευρωζώνης και BRICS. […]», η υπογράμμιση στο πρωτότυπο.

Επομένως, σύμφωνα με τα παραπάνω α) η ιμπεριαλιστική ηγεμονία των ΗΠΑ αμφισβητείται, β) νέες δυνάμεις προβάλλουν στο προσκήνιο, γ) οι ισχυρότερες καπιταλιστικές δυνάμεις έχουν μεταβληθεί σε κράτη-οφειλέτες, δ) η θέση της χούφτας χωρών που καθορίζει τα πολιτικά και οικονομικά δρώμενα δεν ισχύει πλέον (αν ίσχυε ποτέ κατά το ΜΠ).

Να ξεκινήσουμε με ένα σχόλιο που σχετίζεται με τα κράτη οφειλέτες και τα κράτη δανειστές. Οι αναπτυσσόμενες χώρες πληρώνουν ετησίως 456 δις δολάρια για την αποπληρωμή του εξωτερικού τους χρέους, όταν η επίσημη αναπτυξιακή βοήθεια που λαμβάνουν από τις αναπτυγμένες χώρες δεν ξεπερνά τα 100-150 δις δολάρια. Αυτό, λοιπόν, που συμβαίνει είναι πως «Βασικά, η πολιτική δανεισμού των αναπτυσσόμενων χωρών από τις αναπτυγμένες βοήθησε περισσότερο τις τελευταίες παρά τις πρώτες. Όπως επισήμανε ο W. Easterly, μεταξύ 1980 και 1998, ενώ ο δανεισμός αυξήθηκε, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ των αναπτυσσόμενων χωρών παρέμεινε στάσιμο».

Ας συνεχίσουμε με κάποιες αναφορές κυρίως για την περίπτωση της Κίνας. Ο κινεζικός καπιταλισμός είναι ένα αναμφισβήτητο γεγονός, αλλά αυτό σημαίνει πως η Κίνα αποκτά ή έχει αποκτήσει την πρωτοκαθεδρία ανάμεσα στους ιμπεριαλιστές, αν βεβαίως είναι σωστό να την χαρακτηρίσουμε ως ιμπεριαλιστική; Ας δούμε τη δυναμική της Κίνας μέσω ενός πολυεθνικού γίγαντα, της Apple: «[…] Το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής που προορίζεται για εξαγωγή μέσω πολυεθνικών εταιρειών στην Κίνα είναι εργασίας συναρμολόγησης, με τα κινεζικά εργοστάσια να βασίζονται σε μεγάλο βαθμό στη φτηνή εργασία των μεταναστών από την ύπαιθρο (τον “περιφερόμενο πληθυσμό”) για τη συναρμολόγηση προϊόντων, τα κύρια τεχνολογικά μέρη των οποίων κατασκευάζονται αλλού και εισάγονται στην Κίνα για τελική συναρμολόγηση. Τα συναρμολογημένα προϊόντα στη συνέχεια εξάγονται κυρίως προς τις χώρες του καπιταλιστικού πυρήνα (αν και η Κίνα έχει μια διευρυνόμενη εσωτερική αγορά για τα εν λόγω προϊόντα)».

Οι κινεζικές εταιρείες παίρνουν ένα κομμάτι από τις εξαγωγές αυτές· αλλά οι μεγάλοι κερδισμένοι είναι οι πολυεθνικές εταιρείες. Η Apple αναθέτει υπεργολαβικά την παραγωγή των συστατικών μερών των iPhones της σε έναν αριθμό χωρών με την τελική συναρμολόγηση να γίνεται στην Κίνα ως υπεργολαβία στη Foxconn. Σε μεγάλο βαθμό χάρη στους χαμηλούς μισθούς που καταβάλλονται για τις εργασίες συναρμολόγησης υψηλής εργασιακής έντασης, τα κέρδη της Apple για το iPhone 4 το 2010 βρέθηκαν να είναι 59% της τελικής τιμής πώλησης. Το μερίδιο της τελικής τιμής πώλησης που πραγματικά πηγαίνει στην εργασία στην ίδια την ηπειρωτική Κίνα, όπου λαμβάνει χώρα η συναρμολόγηση της παραγωγής, είναι ένα μόνο μικροσκοπικό κλάσμα του συνόλου. Για κάθε iPhone 4 που εισάχθηκε από την Κίνα στις ΗΠΑ το 2010, με λιανική τιμή 549 $, περίπου 10 $ πήγαιναν στο κόστος εργασίας για την παραγωγή των εξαρτημάτων και της συναρμολόγησης στην Κίνα, ανερχόμενα σε 1,8% της τελικής τιμής πώλησης»,οι υπογραμμίσεις δικές μας.

Το παραπάνω παράδειγμα πρέπει να μας κάνει πιο σκεπτικούς για τη συνθετότητα των φαινομένων και να μην οδηγούμαστε σε εύκολα συμπεράσματα που να υπονοούν τη μελλοντική ή την τωρινή υπεροχή του κινεζικού «ιμπεριαλισμού». Παρομοίως, το ίδιο σκεπτικούς πρέπει να μας κάνουν και τα παρακάτω στοιχεία: «Στη διεθνή βιομηχανία ένδυσης, στην οποία η παραγωγή λαμβάνει χώρα σχεδόν αποκλειστικά στον παγκόσμιο Νότο, το άμεσο κόστος εργασίας ανά ένδυμα είναι συνήθως περίπου 1-3% της τελικής τιμής λιανικής πώλησης, σύμφωνα με τον ηγετικό οικονομολόγο της Παγκόσμιας Τράπεζας ZahidHussain. Το μισθολογικό κόστος για ένα φούτερ μάρκας που παράγεται  στη Δομινικανή Δημοκρατία ανέρχεται γύρω στο 1,3% της τελικής τιμής λιανικής πώλησης στις ΗΠΑ, ενώ το εργατικό κόστος (συμπεριλαμβανομένων των μισθών των εποπτών) ενός πουκάμισου που παράγεται στις Φιλιππίνες είναι 1,6%. Το κόστος εργασίας  σε χώρες όπως η Κίνα, η Ινδία, η Ινδονησία, το Βιετνάμ, η Καμπότζη, το Μπαγκλαντές ήταν σημαντικά χαμηλότερο από ό,τι στις παραπάνω περιπτώσεις. Η υπεραξία που αντλείται από αυτούς τους εργαζόμενους είναι έτσι τεράστια, ενώ αποκρύβεται από το γεγονός ότι η μερίδα του λέοντος της λεγόμενης “προστιθέμενης αξίας” αποδίδεται σε δραστηριότητες (εμπορία, διανομή, εταιρικοί μισθοί) στην πλούσια χώρα εισαγωγής, ασύνδετες με το κόστος παραγωγής. Το 2010, η σουηδική εταιρεία πώλησης Hennes & Mayritz αγόραζε T-shirts από υπεργολάβους στο Μπαγκλαντές, πληρώνοντας τους εργαζόμενους 2-5 λεπτά (του ευρώ) ανά παραγόμενο πουκάμισο».

Η Nike, πρωτοπόρος στους Μη Ιδίων Κεφαλαίων Τρόπους Διεθνούς Παραγωγής, αναθέτει όλη την παραγωγή της σε υπεργολάβους σε χώρες όπως η Νότια Κορέα, η Κίνα, η Ινδονησία, η Ταϊλάνδη και το Βιετνάμ. Το 1996, ένα μόνο παπούτσι της Nike που αποτελείται από πενήντα δύο συστατικά, κατασκευαζόταν από υπεργολάβους σε πέντε διαφορετικές χώρες. Το συνολικό άμεσο κόστος εργασίας για την παραγωγή ενός ζεύγους παπουτσιών της Nike με τιμή στο λιανικό εμπόριο 149,5$ στις ΗΠΑ στα τέλη της δεκαετίας του 1990 ήταν 1%, ή 1,5 $», η υπογράμμιση δική μας.

Τα παραπάνω δεν ακυρώνουν ασφαλώς την ύπαρξη και επικράτηση καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής σε χώρες όπως η Κίνα, δεν ακυρώνουν το γεγονός ότι τέτοιοι καπιταλισμοί όπως ο κινεζικός ανεβαίνουν στο διεθνές προσκήνιο, ούτε πολύ περισσότερο αθωώνουν τις εγχώριες αστικές τάξεις αυτών των χωρών, δημιουργώντας αυταπάτες για διαταξικές συμμαχίες: «[…] Ένα μέρος της ιμπεριαλιστικής προσόδου παραμένει στην περιφερειακή χώρα και δε μεταφέρεται στο κέντρο, αλλά αποτελεί μάλλον μια πληρωμή στις τοπικές άρχουσες τάξεις για τους ρόλους τους στο παιχνίδι της παγκοσμιοποίησης. Περίπου 21 τρισεκατομμύρια $ αυτής της παγκόσμιας προσόδου, στο μεταξύ, σταθμεύουν αυτή τη στιγμή στο εξωτερικό, σε νησιά φορολογικούς παραδείσους, “το οχυρωμένο καταφύγιο του μεγάλου χρηματιστικού κεφαλαίου”».

Υπάρχει, όμως, και άλλη μία σοβαρή διάσταση στην περίπτωση της Κίνας. Μπορεί η ανάπτυξή της να είναι αέναη; Ο αμερικανός πανεπιστημιακός Ντέιβιντ Χάρβεϊ απαντά σε αυτό το ερώτημα: «Ωστόσο υπάρχουν όρια στη συνεχή συγκεντροποίηση μέσω των οικονομιών συσσωμάτωσης. Η μεγάλη συγκέντρωση πληθυσμού και η αυξανόμενη μόλυνση του περιβάλλοντος, τα διοικητικά κόστη συντήρησης (αυξανόμενα ποσοστά φόρων και αυξανόμενα τέλη χρήσης) έχουν ένα τίμημα. Το αυξημένο κόστος ζωής οδηγεί σε μισθολογικές απαιτήσεις, οι οποίες μπορεί τελικά να καταστήσουν την περιοχή μη ανταγωνιστική. Οι εργαζόμενοι μπορεί να οργανωθούν καλύτερα στους αγώνες τους εναντίον της εκμετάλλευσης χάρη στη συγκέντρωσή τους στην περιοχή. Οι τιμές των οικοπέδων και των ακινήτων αυξάνονται συνεχώς, καθώς μία τάξη εισοδηματιών πλουτίζει χάρη στον έλεγχο τον οποίο ασκεί σε όλο και πιο σπάνιους πόρους. […]».

Η παραπάνω διαπίστωση επιβεβαιώνεται στην περίπτωση της Κίνας: «“Αλλά μην παρασυρόμαστε”, μας προειδοποιεί η WallStreetJournal. “Υπάρχει πολλή αναταραχή που σιγοβράζει κάτω από την επιφάνεια του θαύματος της Κίνας”. Οι αντιφάσεις που επισημαίνει περιλαμβάνουν μαζικές διαμαρτυρίες (ανερχόμενες σε 280.000 το 2010), την υπερεπένδυση, την αργούσα παραγωγική ικανότητα, την αδύναμη κατανάλωση, τις χρηματοπιστωτικές φούσκες, τις υψηλότερες τιμές των πρώτων υλών, την αύξηση των τιμών των τροφίμων, την αύξηση των μισθών, τη μακροχρόνια μείωση των πλεονασμάτων εργατικού δυναμικού και τη μαζική καταστροφή του περιβάλλοντος. Καταλήγει στο συμπέρασμα: “Αν μη τι άλλο, οι κολοσσιαίες προκλήσεις που βρίσκονται μπροστά για την Κίνα παρέχουν μία αφθονία βάσιμων λόγων να αμφιβάλλουμε για τις μακροπρόθεσμες προβλέψεις της οικονομικής υπεροχής και παγκόσμιας κυριαρχίας της χώρας”. Το άμεσο μέλλον της Κίνας είναι συνεπώς αβέβαιο, ρίχνοντας πρόσθετη ανασφάλεια σε όλη την παγκόσμια οικονομία. Όπως θα δούμε, όχι μόνο θα μπορούσε η Κίνα να μη σώσει τον παγκόσμιο καπιταλισμό προς το παρόν· μπορεί να επιχειρηματολογεί ότι αποτελεί τον ένα πιο αδύναμο κρίκο στην παγκόσμια καπιταλιστική αλυσίδα».

Ποιο είναι το αποτέλεσμα της παραπάνω περιγραφείσας διαδικασίας; Το αποτέλεσμα είναι πως «τα ξένα κεφάλαια εγκαταλείπουν μαζικά την Κίνα και προκαλούν μείωση των συναλλαγματικών της διαθεσίμων ενόψει ενδεχόμενης αύξησης των επιτοκίων του δολαρίου από τη FederalReserve, αλλά και εν μέσω εντεινόμενης ανησυχίας για την επιβράδυνση της οικονομικής της ανάπτυξης». Επίσης «σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του αμερικανικού υπουργείου Οικονομικών, τους πρώτους οκτώ μήνες του έτους εγκατέλειψαν την Κίνα περίπου 520 έως 530 δισ. δολάρια εν μέσω εντεινόμενης ανησυχίας για την επιβράδυνση της ανάπτυξης της χώρας, αλλά και εν αναμονή της πρώτης αύξησης των επιτοκίων στις ΗΠΑ έπειτα από σχεδόν μία δεκαετία. […]».

Πολύ κουβέντα γίνεται και για τη Ρωσία. Ένα επιχείρημα της ρωσικής «ιμπεριαλιστικότητας», αποτελεί η ισχύς των πολυεθνικών της όπως οι Gazprom, Sberbank, Rosneft, Lukoil κ.ά. Ωστόσο, υπάρχουν στοιχεία που αποδεικνύουν πως τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα. Για παράδειγμα η ValeCorporation της Βραζιλίας και η AmericaMovil του Μεξικού είναι μεγαλύτερες σε περιουσιακά στοιχεία στο εξωτερικό. Μήπως αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα πως Βραζιλία και Μεξικό είναι και αυτές ιμπεριαλιστικές χώρες;

Επίσης: «[…] Η Ρωσία έχει μονάχα 2 από τις 100 μεγαλύτερες τράπεζες του κόσμου στην κατάταξη συνολικών περιουσιών στοιχείων […]».

Όσο για την εξαγωγή κεφαλαίων, η Ρωσία κατέχει ενδιάμεση θέση ανάμεσα στις ιμπεριαλιστικές χώρες και τις νεοαποικίες. Έτσι, το σύνολο των ξένων επενδύσεων της Ρωσίας είναι 21% του ΑΕΠ, ποσοστό πολύ μικρότερο από αυτό της Σουηδίας (78% του ΑΕΠ), της Μεγάλης Βρετανίας (74%), της Γαλλίας (54%), της Γερμανίας (46%) και των ΗΠΑ (35%), ή ακόμη της Χιλής (37%)· είναι ταυτόχρονα αρκετά υψηλότερο από ό,τι στη Βραζιλία και το Μεξικό (γύρω στο 10% του ΑΕΠ) και περίπου το ίδιο με της Νότιας Αφρικής (22%)».

Ακόμη: «Σε ό,τι αφορά το εδαφικό μοίρασμα του κόσμου, η Ρωσία δεν είναι ούτε καν σε αυτόν τον τομέα ιδιαίτερα επιτυχής. Τη στιγμή που οι ηγέτες της Μόσχας έχουν πραγματοποιήσει δυο βάρβαρους, βρώμικους πολέμους για να παρεμποδίσουν την απόσχιση της Τσετσενίας από τη Ρωσική Ομοσπονδία, έχουν αποδεχθεί την ανεξαρτησία άλλων μη ρωσικών πρώην σοβιετικών δημοκρατιών. […]».

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Πούτιν θα ήθελε να αποκαταστήσει τη “δόξα” και τη δύναμη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, όμως η μετασοβιετική καπιταλιστική Ρωσία δεν έχει υπάρξει ποτέ και ούτε είναι τώρα σε θέση να κάνει κάτι τέτοιο. Η Μόσχα δεν έχει ασκήσει πίεση στις δημοκρατίες της Βαλτικής, ακόμη κι όταν οι αντιδραστικοί αστοί ηγέτες τους είχαν αποκλείσει αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες Ρώσων από το δικαίωμα της ιθαγένειας στην Εσθονία και τη Λετονία στη βάση των ναζιστικής κοπής “νόμων του αίματος”, οι οποίοι έθεταν ως προϋπόθεση για τους εθνικά Ρώσους να αποκηρύξουν τη ρωσική τους ιθαγένεια και να περάσουν εξετάσεις για τη γλώσσα. […]».

Ανακατατάξεις, οπωσδήποτε υπάρχουν. Η δυναμική που παρουσιάζουν χώρες όπως η Κίνα ή η Ινδία, δεν υπήρχε στο παρελθόν. Εντούτοις η όποια δυναμική τους θα πρέπει να συνοδεύεται από μερικά κρίσιμα ερωτήματα. Πόσο μπορεί να συνεχιστεί απρόσκοπτα αυτή η πορεία τους; Η δυναμική που παρουσιάζουν τις καθιστούν απαραίτητα ιμπεριαλιστικές χώρες; Η πρωτοκαθεδρία των ιμπεριαλιστικών χωρών τίθεται υπό αμφισβήτηση; Θεωρούμε πως στα δύο πρώτα ερωτήματα δώσαμε απαντήσεις. Όσον αφορά στο τρίτο, θεωρούμε πως στην παρούσα φάση στην Ευρώπη δεν μπορεί να αμφισβητηθεί σοβαρά η πρωτοκαθεδρία της Γερμανίας, ενώ σε παγκόσμιο επίπεδο δεν μπορεί να αμφισβητηθεί η πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ (θα δούμε παρακάτω το γιατί).

Ας περάσουμε τώρα στην «κατάργηση» της χούφτας χωρών από την πλευρά του ΜΠ. Η χούφτα των χωρών για την οποία είχε μιλήσει ο Λένιν δεν παρουσιάζει σήμερα ιδιαίτερες διαφοροποιήσεις. Για του λόγου το αληθές θα παραθέσουμε ορισμένα στοιχεία.

Οι ΗΠΑ παρουσιάζουν μία αξιοθαύμαστη σταθερότητα στην ισχύ τους: «[…] Αν καταρτίσετε έναν κατάλογο με τα έθνη της Αμερικής από το πλουσιότερο στο φτωχότερο, θα διαπιστώσετε ότι στις δυο πρώτες θέσεις βρίσκονται οι Ηνωμένες Πολιτείες και ο Καναδάς, ενώ έπονται η Χιλή, η Αργεντινή, η Βραζιλία, το Μεξικό, η Ουρουγουάη και ίσως η Βενεζουέλα, ανάλογα με το ύψος της τιμής του πετρελαίου. Ακολουθούν η Κολομβία, η Δομινικανή Δημοκρατία, ο Ισημερινός και το Περού. Τις τελευταίες θέσεις καταλαμβάνει μια ευδιάκριτη ομάδα φτωχών χωρών, στην οποία συγκαταλέγονται η Βολιβία, η Γουατεμάλα και η Παραγουάη. Πριν από πενήντα χρόνια, η ταξινόμηση ήταν απαράλλακτη. Πριν από εκατό χρόνια: η ίδια. Πριν από εκατόν πενήντα χρόνια: και πάλι η ίδια. […]». 

Όσον αφορά στην κατανομή των πολυεθνικών σε όλο τον κόσμο, αυτή σίγουρα δεν είναι ομοιόμορφη. Από τις 100 μεγαλύτερες πολυεθνικές οι 72 ανήκουν σε πέντε μόνο χώρες: τις ΗΠΑ, τη Γαλλία, τη Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και την Ιαπωνία.

Επίσης, πρέπει να σημειώσουμε πως η πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ όχι μόνο δε φαίνεται να αμφισβητείται, αλλά φαίνεται πως ισχυροποιείται, αφού στις 100 μεγαλύτερες πολυεθνικές για το 2014 οι 53 ήταν αμερικανικές, ενώ το 2009 ήταν 42. Η Κίνα από την άλλη είναι σταθεροποιημένη, εννέα είχε, εννέα έχει τις αντίστοιχες χρονολογία, ενώ το μπλοκ των BRIC, έπεσε από τις 6 στη μία.

Ίσως το πλήθος των 100 πολυεθνικών να μη φαίνεται αρκετό για να βγάλουμε συμπέρασμα. Ας δούμε, λοιπόν, τι ισχύει για τις 500 μεγαλύτερες στον παρακάτω πίνακα.

Συμμετοχή των χωρών του G-7 για το έτος 1998

Πηγή: Bergensen, Albert & John Sonnett, The Global 500, American Behavioral Scientist, 44, 10: 1602-1615, 2001

Ωστόσο, θα μπορούσε να τεθεί ένα ερώτημα: τι σημαίνει ότι κάποιες πολυεθνικές ανήκουν σε κάποια κράτη; Πώς μπορεί να αποδοθεί εθνική ταυτότητα σε μια πολυεθνική που απλώνει τα πλοκάμια της σε όλο τον κόσμο; Για την απάντηση σε ένα τέτοιο ερώτημα έχουν προταθεί ορισμένα κριτήρια: 1) σε ποια χώρα απευθύνεται ο κύριος όγκος του ενεργητικού της εταιρείας και διαμένει το μεγαλύτερο τμήμα των εργαζομένων, 2) ποιος κατέχει και ελέγχει τα τοπικά παραρτήματα και στο πλαίσιο ποιας χώρας δραστηριοποιείται η μητρική εταιρεία, 3) η εθνικότητα των ανώτατων στελεχών της μητρικής εταιρείας, καθώς και των ανθρώπων που παίρνουν την απόφαση στα παραρτήματα που υπάρχουν στις χώρες υποδοχής, 4) ποια είναι η νόμιμη εθνικότητα της μητρικής επιχείρησης δηλαδή, ποιο είναι το κράτος στο οποίο θα απευθυνθεί ο οργανισμός για πολιτική υποστήριξη και διπλωματική προστασία και 5) ποιο κράτος είναι εκείνο που μέσω των φορολογικών μηχανισμών μπορεί να φορολογήσει την πολυεθνική με βάση τις συνολικές της αποδόσεις.

Εφαρμόζοντας αυτά τα κριτήρια προκύπτει ότι οι πολυεθνικές εταιρείες δεν καταλύουν τους δεσμούς τους με τη χώρα προέλευσής τους: «Με την έννοια αυτή, η Ford παραμένει μια αμερικανική εταιρεία και η Siemens μια γερμανική εταιρεία, δεδομένου ότι και οι αποφάσεις για τη στρατηγική των εταιρειών (π.χ. εμπορικές πολιτικές, επίπεδα δανεισμού, σημαντικές συμφωνίες) λαμβάνονται από τα κεντρικά, ενώ οι θυγατρικές αναλαμβάνουν να τις εφαρμόσουν λαμβάνοντας υπόψη και τις ιδιαιτερότητες των τοπικών κοινωνιών» , η υπογράμμιση δική μας.

Ας δούμε, όμως, στον παρακάτω πίνακα, τη σχέση ανάμεσα στις πιο ισχυρές πολυεθνικές και τις ιμπεριαλιστικές χώρες.

Εθνική προέλευση των πιο ισχυρών πολυεθνικών

Πηγή: Οικονομική Καθημερινή, 1/6/2003

Αποτέλεσμα της παραπάνω ισχύος είναι και η συμμετοχή στο σύνολο των παγκόσμιων εξαγωγών για το έτος 2001. Ο παρακάτω πίνακας είναι ενδεικτικός.

Ποσοστό συμμετοχής στο σύνολο των παγκόσμιων εξαγωγών

UNCTAD 2003               

Ας δούμε, όμως, τα πιο πρόσφατα στοιχεία που αφορούν τις 5οο κορυφαίες πολυεθνικές.

Όπως βλέπουμε στον παραπάνω πίνακα 10 μόλις χώρες έχουν τις 425 μεγαλύτερες πολυεθνικές από τις 5οο, δηλαδή το ποσοστό το οποίο κατέχουν επί των 500 μεγαλύτερων πολυεθνικών είναι το 85%!

Η συγκέντρωση της οικονομικής δύναμης δε θα μπορούσε να αφήσει απ’ έξω τις τράπεζες και το χρηματοπιστωτικό τομέα: «Στη δεκαετία του ’90, οι δέκα μεγαλύτεροι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί στις ΗΠΑ συγκέντρωναν το 10% των συνολικών αποθεμάτων του κλάδου^. το 2008, όμως, έφθασαν το 60%. Πριν από την κρίση, οι δέκα μεγαλύτερες τράπεζες  σε παγκόσμιο επίπεδο συγκέντρωναν, το 2006, το 59% των παγκόσμιων τραπεζικών αποθεμάτων^. αλλά το 2009 έφθασαν στο 70%».

Το ίδιο αποκαλυπτικά είναι τα στοιχεία για την ισχύ των κρατών στους διεθνείς ιμπεριαλιστικούς οργανισμούς.

Ειδική βαρύτητα των ψήφων των κρατών μελών στο Διεθνές Νομισματικό Σύστημα και στην Παγκόσμια Τράπεζα

Πηγή: IMF 2001

Αυτό που βλέπουμε στον παραπάνω πίνακα είναι πως οι 7 πλουσιότερες χώρες στον κόσμο, ενώ ο πληθυσμός τους αποτελεί περίπου το 10% του παγκόσμιου πληθυσμού, η βαρύτητα της ψήφου τους είναι μεγαλύτερη από 40% σε δυο κορυφαίους ιμπεριαλιστικούς οργανισμούς. Από την άλλη Ινδία, Κίνα και Ρωσία έχουν βαρύτητα ψήφων αθροιστικά κάτω από 8% στο ΔΝΤ και κάτω από 9% στην ΠΤ, ενώ ο πληθυσμός φτάνει περίπου στο 40% του παγκόσμιου πληθυσμού! Αυτό σημαίνει πως τουλάχιστον σε αυτή τη φάση η ισχύς παραμένει στα κλασικά ιμπεριαλιστικά κέντρα.

Γνωρίζουμε πως η χρήση του «δείκτη» ΑΕΠ έχει πολλά προβλήματα. Ωστόσο, κάποιες τάσεις τις φανερώνει. Αναφέρουμε χαρακτηριστικά  πωςτο 2014 το άθροισμα των ΑΕΠ πέντε μεγαλύτερων οικονομιών των κρατών μελών της ΕΕ (Γερμανία, Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιταλία και Ισπανία) ήταν 71,4 %. Αυτό δεν μπορεί παρά να δείχνει την οικονομική ισχύ κάποιων χωρών αλλά συγχρόνως και την αδυναμία κάποιων άλλων.

Αξίζει, επίσης, να σταθούμε στο τελευταίο προϊόν της ιμπεριαλιστικής πολιτικής, τη Διατλαντική Εταιρική Σχέση Εμπορίου και Επενδύσεων (ΤΤΙΡ). Πρόκειται για μία εμπορική συμφωνία ανάμεσα στις ΗΠΑ και την ΕΕ που δε φέρει τα κλασικά χαρακτηριστικά των εμπορικών συμφωνιών. Εκτός από τις εμπορικές συναλλαγές αφορά επιπλέον στις εργασιακές σχέσεις, τον έλεγχο των πληροφοριών, την ολοκληρωτική διείσδυση των μονοπωλίων στα κράτη κ.ά. Τον πρώτο λόγο στη σύναψη αυτής της συμφωνίας τον έχουν τα πλέον ισχυρά μονοπώλια από τις δυο πλευρές του Ατλαντικού. Είναι χαρακτηριστικό πως «Η συνεχής έλλειψη διαφάνειας στις διαπραγματεύσεις του ΤΤΙΡ παραμένει μεγάλο εμπόδιο στη νομιμότητα κάθε μελλοντικής συμφωνίας. Επιπρόσθετα στην απαγόρευση δημόσιας πρόσβασης για 30 χρόνια στα διαπραγματευτικά έγγραφα που κρύβονται πίσω από την ΤΤΙΡ, […] , μια επιτυχής αγωγή σχετικά με την Ελευθερία της Πληροφορίας αποκάλυψε τον Ιούνιο του 2014 πως η κυβέρνηση των ΗΠΑ είχε επίσης μπλοκάρει για πέντε χρόνια οποιαδήποτε δημόσια πρόσβαση στα έγγραφα του ΤΤΙΡ, δεδομένης της “ευαίσθητης φύσης”  του περιεχομένου της».

Είναι, λοιπόν, σαφές πως την υλοποίηση ενός νέου εφιάλτη που αφορά σε όλες τις πτυχές της ζωής των εργαζομένων, όχι μόνο την πραγματεύονται σε κλειστό κύκλο τα πιο ισχυρά κεφάλαια, αλλά φροντίζουν αυτά τα ίδια την αδιαφάνεια στις σχετικές διαπραγματεύσεις. Αν κάποιος επιθυμεί να είναι στοιχειωδώς σοβαρός δε θα μπορούσε ασφαλώς να ισχυριστεί πως σε αυτές τις διαπραγματεύσεις συμμετέχουν ή σε κάθε περίπτωση συμμετέχουν ισότιμα χώρες όπως η Ελλάδα. Μία χούφτα χωρών είναι αυτή που καθορίζει τις νέες τάσεις στην οικονομική κίνηση του καπιταλισμού. Κάθε άλλη διαπίστωση θα αποτελούσε μνημείο ανοησίας.

Με βάση τη λογική του ΜΠ ενδοϊμπεριαλιστικές και ενδοκαπιταλιστικές αντιθέσεις ταυτίζονται, εφόσον υπονοείται ότι όλες οι χώρες είναι ιμπεριαλιστικές (οι ενδοϊμπεριαλιστικές αντιθέσεις είναι οπωσδήποτε και ενδοκαπιταλιστικές· το αντίστροφο δεν είναι απαραίτητο να ισχύει). Οι αντιθέσεις, όμως, των καπιταλιστικών μεγαθηρίων, είτε μιλάμε για κράτη είτε για μονοπώλια, είναι ακριβώς αυτό: αντιθέσεις μεγαθηρίων. Οι «μικροί παίκτες» είτε παρακολουθούν είτε συμμετέχουν σε δευτερεύοντες ρόλους. Το ΤΤΙΡ είναι όπως είδαμε μία πολύ ενδεικτική περίπτωση, όπως ενδεικτική είναι και η περίπτωση της φορολογίας των μονοπωλίων και ό,τι προέκυψε από αυτήν. Είναι γνωστό πως στις ΗΠΑ αποκαλύφθηκε η απάτη της Wolkswagenμε το «πειραγμένο» λογισμικό που αφορούσε στους εκπεμπόμενους ρύπους. Αξίζει να υπενθυμίσουμε πως η εν λόγω αυτοκινητοβιομηχανία είναι ένας κολοσσός και συγκεκριμένα πρόκειται για τη δεύτερη αυτοκινητοβιομηχανία στον κόσμο. Η Κομισιόν φρόντισε να απαντήσει στις ΗΠΑ με αφορμή τη φορολόγηση της Apple. Η Apple μετά από διαδοχικές φορολογικές μειώσεις του ιρλανδικού κράτους, έφτασε να φορολογείται με συντελεστή 0,005%! Έτσι, η Ιρλανδία κατηγορήθηκε από την Κομισιόν για αθέμιτο ανταγωνισμό επιβάλλοντας της πρόστιμο 13 δις ευρώ. Ανάλογη περίπτωση αποτελεί και η Microsoft κι έπεται συνέχεια. Έτσι, η διαμάχη ανάμεσα στις ΗΠΑ και κυρίως στη Γερμανία συνεχίζεται και οι ενδοϊμπεριαλιστικές αντιθέσεις οξύνονται. Είναι προφανές ότι οι περιφερειακές δυνάμεις δεν έχουν τις προϋποθέσεις να προκαλέσουν ή να πάρουν μέρος σε μία τέτοια διαμάχη.   

Αλλά εν τέλει ας υποθέσουμε πως υπάρχουν νέα κράτη που ανεβαίνουν στο προσκήνιο και μετατρέπονται σε ιμπεριαλιστικά ή κάποια που είναι ιμπεριαλιστικά «πέφτουν κατηγορία», κάτι που γενικά δεν μπορεί να αποκλειστεί. Αυτό σημαίνει πως αναιρείται η έννοια της χούφτας των χωρών; Το πολύ πολύ τα πέντε έξι κράτη να γίνουν επτά οκτώ. Κάτι τέτοιο γιατί θέτει σε αμφισβήτηση τη λενινιστική θεωρία περί ιμπεριαλισμού;

...συνέχεια στο Β' μέρος